COUNCIL  
AVRUPA  
OF E U R O P E  
KONSEYĐ  
AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ  
ĐKĐNCĐ DAĐRE  
AKSU – TÜRKĐYE  
(B a ꢀvuru no. 4149/04 ve 41029/04)  
KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ  
STRAZBURG  
27 Temmuz 2010  
Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir.  
ꢁekli düzeltmelere tabi olabilir.  
____________________________________________________________________________________________  
© T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2010. Bu gayrıresmi özet çeviri Dıꢀiꢀleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve Đnsan Hakları  
Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmıꢀ olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın adının tam  
olarak belirtilmiꢀ olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koꢀulu ile Dıꢀiꢀleri Bakanlığı Avrupa  
Konseyi ve Đnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla  
alıntılanabilir.  
USUL  
Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 4149/04 ve 41029/04 no’lu davanın nedeni,  
Mustafa Aksu (“baꢀvuran”) adlı T.C. vatandaꢀının, Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 23  
Ocak 2004 ve 4 Ağustos 2004 tarihlerinde, Đnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin  
Korunmasına Đliꢀkin Sözleꢀme’nin (“Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin - AĐHS”) 34.  
maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurulardır.  
Baꢀvuran Ankara Barosu avukatlarından ꢁ. Buldu tarafından temsil edilmektedir.  
OLAYLAR  
1931 doğumlu baꢀvuran Ankara’da ikamet etmektedir.  
A. 4149/04 No’lu baꢀvuruya iliꢀkin olarak  
Baꢀvuranın açtığı tazminat davası  
Kültür Bakanlığı 2000 yılında Prof. Ali Rafet Özkan’ın yazdığı "Türkiye Çingeneleri"  
adlı bir kitap yayınlamıꢀtır.  
Baꢀvuran 15 Haziran 2001 tarihinde Çingene Dernekleri adına Kültür Bakanlığı'na bir  
mektup göndermiꢀtir. Mektubunda, yazarın, kitabın yirmi dört sayfasında, Çingeneleri,  
yasadıꢀı eylemlere karıꢀan, “hırsız, yan kesici, dolandırıcı, soyguncu, tefeci, dilenci,  
uyuꢀturucu satıcısı, fahiꢀe ve genelevci” gibi yaꢀayan, çok eꢀli ve kavgacı kimseler olarak  
tanıttığını belirtmiꢀtir. Ayrıca, Çingene kadınlar kocalarına sadık olmadıkları biçiminde  
yansıtılmıꢀlardır. Baꢀvuran kitabın Çingeneleri aꢀağılayıcı ve onurlarını kırıcı unsurlar  
içerdiğini belirtmiꢀtir. Bu unsurların cezai suç teꢀkil ettiğini iddia ederek, kitabın satıꢀının  
durdurulup tüm kopyalarına el koyulmasını talep etmiꢀtir.  
Aynı gün, Bakanlık kitabın tüm kopyalarının düzeltme yapılması için yayın bölümüne  
iadesine karar vermiꢀtir.  
Baꢀvuran 11 Ekim 2001 tarihinde Kültür Bakanlığı’na bir mektup yazıp, kopyaların  
toplatılıp toplatılmadığını sormuꢀtur.  
Bakanlık 17 Ekim 2001 tarihinde baꢀvurana, yedi profesörden oluꢀan Yayın Danıꢀma  
Kurulu’nun kitabın bilimsel araꢀtırma sonucu oluꢀtuğuna ve hakaret ve benzeri unsurlar  
içermediğine karar verdiğini bildirmiꢀtir. Ayrıca baꢀvurana, kitabın yazarının metinde  
düzeltmeler yapılmasına izin vermediği ve yazarın isteğiyle, Bakanlığın kitabın telif haklarını  
yazara devrettiği bildirilmiꢀtir.  
Baꢀvuran 4 ꢁubat 2002 tarihinde, Kültür Bakanlığı ile Prof. Ali Rafet Özkan’a birer  
mektup göndermiꢀ, ilk talebini yinelemiꢀtir. Ancak mektuplarına yanıt alamamıꢀtır.  
Peꢀinden baꢀvuran, 30 Nisan 2002 tarihinde, Asliye Hukuk Mahkemesi’nde Kültür  
Bakanlığı ve kitabın yazarı hakkında dava açmıꢀ, kitabın içerdiği ifadeler nedeniyle gördüğü  
manevi zarar için tazminat talep etmiꢀtir. Đfadelerin Çingene kimliğine saldırı teꢀkil ettiğini ve  
1
onur kırıcı olduğunu iddia etmiꢀtir. Baꢀvuran ayrıca kitabın kopyalarının toplatılmasını ve  
basım ve dağıtımının yasaklanmasını istemiꢀtir.  
Kitabın yazarı, yanıt olarak, Adana Emniyet Müdürlüğü’nün kayıtlarını ve baꢀka  
yazarların Çingenelerle ilgili yazdığı kitapları kullandığını, Çingeneleri aꢀağılamak veya  
onurlarını kırmak niyetinde olmadığını belirtmiꢀtir. Yazar ayrıca baꢀvuranın atıfta bulunduğu  
paragrafların tek baꢀlarına değil, bütün kitap bağlamında değerlendirilmesi gerektiğini ifade  
etmiꢀtir.  
Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi 24 Eylül 2002 tarihinde baꢀvuranın yazarın kitabına  
iliꢀkin taleplerini reddetmiꢀtir. Kitabın bilimsel araꢀtırma sonucu yazıldığı, bilimsel verilere  
dayandığı, Türkiye’deki Çingenelerin sosyal yapısını incelediği sonucuna varmıꢀtır.  
Dolayısıyla ilk derece mahkemesi, baꢀvuranın talebiyle ilgili yargı yetkisinin idare  
mahkemelerinde olması nedeniyle yetkisi bulunmadığına karar vermiꢀtir.  
Baꢀvuran 25 Ekim 2002 tarihinde itiraz etmiꢀtir. Dilekçesinde, kitabın bilimsel  
araꢀtırma olarak değerlendiremeyeceğini, bu nedenle Kültür Bakanlığı’nın bunu  
yayınlamaması gerektiğini belirtmiꢀtir.  
Yargıtay 21 Nisan 2003 tarihinde, ilk derece mahkemesinin kararını onamıꢀtır.  
Kararında, sözkonusu ifadelerin genel nitelikte olduğunu kaydetmiꢀtir. Bu nedenle ifadelerin  
tüm Çingeneleri ilgilendirdiği ya da baꢀvuranın kimliğine saldırı teꢀkil ettiği sonucuna  
varılması için dayanak bulamamıꢀtır.  
8 Aralık 2003 tarihinde baꢀvuranın kararın düzeltilmesi talebi reddedilmiꢀtir.  
Akabinde, baꢀvuran, belirlenemeyen bir tarihte, Ankara Đdare Mahkemesi’nde, Kültür  
Bakanlığı hakkında dava açmıꢀtır. Manevi tazminat talep etmiꢀ, Kültür Bakanlığı’nın  
yayınladığı kitabın Çingene toplumunu aꢀağılayıcı ve onur kırıcı unsurlar içerdiğini iddia  
etmiꢀtir. Đdare Mahkemesi 7 Nisan 2004 tarihinde, baꢀvuranın davasını reddetmiꢀtir.  
Sözkonusu kitabın, yayınlanmadan önce, Yayın Denetleme Kurulu’nun tayin ettiği bir  
Raportör tarafından incelendiği sonucuna varmıꢀtır. Raportörün onayının ardından, Yayın  
Danıꢀma Kurulu kitabı yayınlamayı kabul etmiꢀtir. Baꢀvuranın iddialarının öne sürülmesinin  
ardından, yedi profesörden oluꢀan Danıꢀma Kurulu kitabı 25 Eylül 2001 tarihinde yeniden  
incelemiꢀ, kitabın bilimsel araꢀtırmaya dayadığına, dağıtımı ve satıꢀının devam etmesinde  
sakınca bulunmadığına karar vermiꢀtir. Đdare Mahkemesi bu nedenle baꢀvuranın iddialarının  
dayanaksız olduğuna karar vermiꢀtir. Dava dosyasındaki belgelerden baꢀvuranın karara itiraz  
edip etmediğini anlaꢀılamamaktadır.  
B. 41029/04 No’lu baꢀvuruya iliꢀkin olarak  
Bir devlet kurumu olmayan Dil Derneği, 1998 yılının Aralık ayında, “Öğrenciler için  
Türkçe Sözlük” baꢀlıklı bir sözlük yayınlamıꢀtır. Sözlüğün basımını Kültür Bakanlığı finanse  
etmiꢀtir.  
Baꢀvuran 30 Nisan 2002 tarihinde Çingene Kültür Dernekleri Konfederasyonu adına  
Dil Derneği Baꢀkanlığı’na bir mektup yazmıꢀtır. Mektubunda sözlükteki birtakım deyiꢀlerin  
önyargılı ve Çingeneleri aꢀağılayıcı olumsuz anlamlarla tanımlandığını belirtmiꢀtir.  
2
Baꢀvuran ayrıca Milli Eğitim Bakanlığı ve Türk Dil Kurumu'nun sözlüklerinde,  
talepleri üzerine bu deyiꢀlerin tanımlarının değiꢀtirildiğini belirttiğini, Dil Derneği'nin  
sözlüğündeki tanımların da yukarıdaki gerekçelerle değiꢀtirilmesini talep ettiğini belirtmiꢀtir.  
Dil Derneği baꢀvuranın mektubuna cevap vermemiꢀtir.  
Baꢀvuran 15 Temmuz 2002 tarihinde derneğe ikinci bir mektup daha göndermiꢀ,  
olumsuz yanıt alması halinde, Dil Derneği'ne karꢀı dava açacağını belirtmiꢀtir.  
16 Nisan 2003 tarihinde baꢀvuran Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi önünde Dil  
Derneği'ne karꢀı sözkonusu deyiꢀlerin sözlükten kaldırılması talebiyle dava açmıꢀtır.  
Baꢀvuran ayrıca sözlüğün içerdiği ifadeler nedeniyle maruz kaldığı manevi zarar için tazminat  
talebinde bulunmuꢀtur. Bu bağlamda, sözlükteki deyiꢀlerin Çingene kimliğine saldırı,  
kiꢀiliğine de hakaret teꢀkil ettiğini iddia etmiꢀtir.  
Dil Derneği'nin avukatı 26 Mayıs 2003 tarihinde, ilk derece mahkemesine görüꢀ  
sunmuꢀtur. Inter alia, sözlükte yer alan tanım ve deyiꢀlerin tarihi ve sosyolojik gerçeklere  
dayandığını, herhangi bir etnik grubu küçük düꢀürmek ya da aꢀağılamak amacı taꢀımadığını  
ileri sürmüꢀtür. Ayrıca sözlükte yer alan tanım ve deyiꢀlerin toplumda yaygın olarak  
kullanıldıklarını, Türkçe’de Arnavut, Yahudi ve Türklerle ilgili benzer ifadeler bulunduğunu  
belirtmiꢀtir.  
16 Temmuz 2003 tarihinde Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi baꢀvuranın davasını  
reddetmiꢀtir. Sözlükte yer alan tanım ve deyiꢀlerin tarihi ve sosyolojik gerçeklere dayandığını,  
herhangi bir etnik grubu küçük düꢀürmek ya da aꢀağılamak amacı taꢀımadığını ileri  
sürmüꢀtür. Ayrıca sözlükte yer alan tanım ve deyiꢀlerin toplumda yaygın olarak  
kullanıldıklarını, Türkçe’de diğer etnik gruplarla ilgili benzer ifadeler bulunduğunu  
belirtmiꢀtir.  
Baꢀvuran itiraz etmiꢀtir. Yargıtay 15 Mart 2004 tarihinde 16 Temmuz 2003 tarihli  
kararı onamıꢀtır.  
HUKUK  
I. BAꢁVURULARIN BĐRLEꢁTĐRĐLMESĐ  
AĐHM, baꢀvuruların benzer konularda olmasını göz önünde bulundurarak, bunların  
birleꢀtirilmesine karar verir.  
II. KABULEDĐLEBĐLĐRLĐĞĐNE ĐLĐꢁKĐN  
A. Baꢀvuranın mağdur statüsü  
1. Tarafların savları  
(a) Hükümet  
Hükümet baꢀvuruların actio popularis nitelikte olması (kamuyu mağdur etmesi)  
sebebiyle kabuledilebilirliklerine itiraz etmiꢀtir. Ulusal mahkemeler, baꢀvuranın davalarını,  
3
kitaptaki ifadeler ve sözlükte yer alan tanımların genel nitelikte olmaları ve tüm Romanları  
kiꢀisel olarak etkilemediği gerekçesiyle reddetmiꢀlerdir. Hükümet özellikle, baꢀvuranın iddia  
konusu ırkçı ifadelerden kiꢀisel olarak etkilendiğini gösteremediğini ifade etmiꢀtir.  
(b) Baꢀvuran  
Baꢀvuran Roman kökenli olduğu için, kitap ve sözlükte yer alan ırkçı ifadelerin  
kendisini manevi zarar uğrattığını ve bunun sonucunda mağdur olarak değerlendirilmesi  
gerektiğini iddia etmiꢀtir.  
(c) Yunan Helsinki Monitör (Helsinki Anlaꢀmaları Yunan Gözlemciliği)  
Yunan Helsinki Monitör, ırka dayalı ayrımcı genel ifadelerle hedef alındığı iddia  
edilen bir etnik gurubun herhangi bir üyesinin, bu ifadelerin o gurubun tüm üyeleri için  
önyargı oluꢀturması sebebiyle, mağdur statüsünde olduğunu ifade etmiꢀtir. Micallef – Malta  
davası (baꢀvuru no. 17056/06) kararına atıfta bulunarak, AĐHM’nin korumasının ulusal sistem  
kapsamında sunulan korumadan az olmaması gerektiğini ifade etmiꢀtir: bir kimsenin mağdur  
statüsü ulusal makamlarda tanınırsa, AĐHM bunu reddedemez.  
2. AĐHM’nin değerlendirmesi  
AĐHM, AĐHS’nin 34. maddesine göre, Yüksek Sözleꢀmeci Devletlerin AĐHS’de  
veyahut Protokollerinde öngörülen hakların ihlalinin mağduru olduğunu iddia eden herkesin  
AĐHM’ye baꢀvuru yapabileceğini yineler. AĐHM ayrıca bir baꢀvuranın ihlal mağduru  
olduğunu iddia edebilmesi için, baꢀvuran ile maruz kalındığı iddia edilen zarar arasında  
doğrudan ve yeterince ilintili bir bağ olması gerektiğini yineler (bkz. Gorraiz Lizarraga ve  
Diğerleri – Đspanya, 62543/00). Ayrıca ꢀikayet kamu yararını ilgilendiriyorsa, mağdur  
statüsünün tanınması konusunda takdir yetkisi bulunduğunu vurgular (bkz. Micallef – Malta  
[BD], 17056/06).  
Mevcut baꢀvurularda, Roman/Çingene kökenli baꢀvuran, sözkonusu kitap ve sözlükte  
kullanılan dilden rahatsız olmuꢀtur. Kitabın yazarı ya da sözlüğün yayıncısı tarafından  
doğrudan kiꢀisel olarak hedef alınmasa bile, Medeni Kanun’un 24 ve 25. maddeleri  
kapsamında, ulusal mahkemelerde tazminat davası açabilirdi. Bu nedenle, AĐHM’ye göre,  
davalar sonuçta reddedilse bile, baꢀvuranın iç hukuka göre ulusal mahkemelerde davasını  
savunduğunu ve davalarının esaslarının iki yargı aꢀamasında incelendiğini kaydetmek  
özellikle önemlidir.  
Özetle, AĐHM, mevcut baꢀvurularda, baꢀvuranın AĐHS’nin 34. maddesi uyarınca  
mağdur statüsü bulunduğu kanısına varır. Buna göre Hükümet’in ön itirazı bu baꢀlık altında  
kabul edilemez.  
B. Đç hukuk yollarının tüketilmesi  
Hükümet, baꢀvuruların, baꢀvuranın Kültür Bakanlığı hakkında idare mahkemelerinde  
dava açmadığı için, iç hukuk yollarının tüketilmediği gerekçesiyle reddedilmesi gerektiğini  
ifade etmiꢀtir.  
AĐHM, öncelikle baꢀvuranın hangi hukuk yolunu izleyeceğini kendisinin seçeceğini  
yineler: baꢀvuranın, AĐHS’nin ihlal iddiaları için tazminat talebi amaçlı kullanabileceği hukuk  
4
yolları bulunuyorsa, AĐHS’nin 35/1 maddesi, AĐHS’nin hak ve özgürlüklerinin etkili bir  
biçimde korunması için, baꢀvuranın durumunun gerçekliğiyle bağlantılı bir biçimde  
uygulanmalıdır (bkz. I.G., M.K. ve R.H. – Slovakya, 15966/04).  
4149/04 no’lu baꢀvuruya iliꢀkin olarak, AĐHM, baꢀvuranın kitabın yazarı hakkında  
Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi’nde tazminat davası açtığını kaydeder. Baꢀvuran  
taleplerinin reddedilmesinin ardından, Ankara Đdare Mahkemesi’nde Kültür Bakanlığı  
hakkında dava açmıꢀ, bu dava da 7 Nisan 2004 tarihinde reddedilmiꢀtir. Öte yandan  
baꢀvuranın karara itiraz edip etmediği bilinmemektedir. Baꢀvuran 41029/04 no’lu baꢀvuruya  
iliꢀkin olarak, Kültür Bakanlığı hakkında idari dava açmamıꢀ, Dil Derneği hakkında tazminat  
davası açmıꢀtır.  
AĐHM bu davalarda baꢀvuranın ana ꢀikayetlerinin kitap ve sözlükte yer aldığı iddia  
edilen ve üçüncü özel kiꢀiler tarafından yazılan hakaretengiz ifadelerle iliꢀkili olduğunu  
gözlemler. Her iki durumda da, baꢀvuran bu üçüncü kiꢀiler hakkında idari dava açmıꢀ, dava  
sonuna kadar sürdürülmüꢀ, temyize kadar götürülmüꢀtür. Böylelikle, sonunda baꢀarısız olsa  
da, makul bir tazmin yolu seçmiꢀtir. Buna göre, AĐHM, baꢀvuranın iç hukuk yollarını  
tüketmiꢀ olarak değerlendirilebileceği kanısındadır. Sonuç olarak, Hükümet’in ön itirazının bu  
kısmı reddedilmelidir.  
AĐHM, baꢀvuruların AĐHS’nin 35/3 maddesi çerçevesinde dayanaktan yoksun  
olmadığını kaydeder. Ayrıca diğer bakımlardan da kabuledilemez olarak değerlendirilemez.  
Bu nedenle baꢀvurular kabuledilebilir olarak ilan edilmelidir.  
III. AĐHS’NĐN 8. MADDESĐYLE BAĞLANTILI OLARAK 14. MADDESĐNĐN ĐHLAL  
EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI  
Baꢀvuran, “Türkiye Çingeneleri” adlı kitap ile sözkonusu sözlükte yer alan ifadelerin  
açıkça Roman karꢀıtı fikirleri yansıttığını ve ulusal mahkemelerin tazminat taleplerini  
reddetmesinin Romanlar hakkındaki açık önyargıyı ortaya koyduğunu belirtmiꢀtir. AĐHS’nin  
6 ve 14. maddelerine atıfta bulunmuꢀtur.  
AĐHM mevcut baꢀvuruların koꢀullarında, baꢀvuranın ꢀikayetlerini AĐHS’ nin  
8.  
maddesiyle bağlantılı olarak 14. maddesi kapsamında incelemenin daha uygun olacağı  
kanısındadır.  
A. Tarafların savları  
1. Baꢀvuran  
Baꢀvuran 4149/04 no’lu baꢀvuruyla ilgili olarak, tazminat talebini reddeden ulusal  
mahkemelerin kararlarından memnun olmadığını ifade etmiꢀtir. Baꢀvuran etnik kimliğinden  
ötürü ayrımcılığa maruz bırakıldığını, ayrımcı ve hakaretengiz dil kullanan kitaptaki birçok  
satır nedeniyle onurunun zedelendiği kanısındadır.  
41029/04 no’lu baꢀvuruya iliꢀkin olarak baꢀvuran, sözlükte yer alan ayrımcı ifadeler  
ile davasını reddeden ulusal mahkeme kararlarının Roman toplumuna karꢀı ayrımcılık teꢀkil  
ettiğini ve AĐHS’nin 8. maddesi kapsamındaki haklarını ihlal ettiğini ifade etmiꢀtir.  
2. Hükümet  
5
4149/04 no’lu baꢀvuruyla ilgili olarak Hükümet, yedi profesörden oluꢀan Yayın  
Denetleme Kurulu’nun onayının ardından Kültür Bakanlığı’nın kitabı yayınladığını  
belirtmiꢀtir. Bu kurulun raporuna göre, kitap, Türkiye’nin etnolojik çalıꢀmalarına katkı  
sağlayacak bir bilimsel araꢀtırma olarak, bilimsel ilkelere uygun ꢀekilde yazıldığı biçiminde  
değerlendirilmelidir. Baꢀvuranın itirazı üzerine, kurul kitabı yeninde incelemiꢀ, kitabın  
bilimsel çalıꢀma olduğuna ve onur kırıcı unsur içermediğine karar vermiꢀtir. Buna göre,  
Hükümet, Romanlara ayrımcılık yapılmadığını, Kültür Bakanlığı’nın Roman kültür ve  
geleneklerini tanıtmak çabasında olduğunu ifade etmiꢀtir. Hükümet baꢀvuranın sözkonusu  
kitabın kendisinde manevi zarara yol açtığını ve dengesini bozduğunu kanıtlayamadığı  
kanısındadır.  
Hükümet 41029/04 no’lu baꢀvuruya iliꢀkin olarak, sözlükte yer alan sözcük ve  
ifadelerin tarihsel ve sosyolojik gerçeklere dayandığını ve bir etnik grubu aꢀağılama veya  
küçük düꢀürme amacı taꢀımadığını belirtmiꢀtir.  
3. Yunan Helsinki Monitör  
Yunan Helsinki Monitör, Yüksek Sözleꢀmeci Devletler’in ayrımcılığı yasaklamak,  
ırkçı fikirleri yaymak ve ırk temelli nefrete teꢀvik etmek de dahil olmak üzere her türlü  
ayrımcı eylemi ve bunların finanse edilmesini cezalandırmak ve bu tür eylemlerin  
mağdurlarının zararlarını telafi etmek yönünde pozitif yükümlülüğü bulunduğunu belirtmiꢀtir.  
Yunan Helsinki Monitör’e göre, Devlet’in pozitif yükümlülükleri, özel hayata saygı hakkı  
ihlal edilmiꢀ kimse hassas bir sosyal gruba aitse daha da elzem hale gelmektedir. Bu  
bağlamda, AĐHM’nin Çingenelerin azınlık olarak hassas konumlarının, onların ihtiyaçlarına  
ve farklı yaꢀam tarzlarına hem ilgili düzenleyici planlama çerçevesinde hem de özel  
durumlarla ilgili karara varılırken özel itina gösterilmesi gerektiği anlamına geldiğine karar  
verdiği Chapman – Đngiltere ([BD], 27238/95) davasına atıfta bulunmuꢀtur. Đçtihada göre,  
Yüksek Sözleꢀmeci Devletler’in 8. maddeye dayanarak Çingene yaꢀam biçimine olanak  
sağlama yönünde pozitif yükümlülüğü bulunmaktadır.  
B. AĐHM’nin değerlendirmesi  
AĐHM, öncelikle, yerleꢀik içtihadına göre, ayrımcılığın, herhangi bir amaç gütmeden  
ve makul gerekçesi olmadan benzer konumdaki kiꢀilere farklı davranmak anlamına geldiğini  
anımsar. Öte yandan, 14. madde, üye bir devletin çeꢀitli gruplara aralarındaki “gerçek  
eꢀitsizlikleri” gidermek için farklı davranmasını yasaklamamakta olup; esasında, belirli  
durumlarda, farklı muamele yoluyla eꢀitsizliği giderme çabasının baꢀarısız kalması baꢀlı  
baꢀına sözkonusu maddenin ihlaline yol açabilmektedir (bkz. D.H. ve Diğerleri – Çek  
Cumhuriyeti [BD], 57325/00).  
AĐHM ayrıca, AĐHS’nin 14. maddesinin AĐHS ve protokollerinin diğer bağımsız  
maddelerini tamamladığını yineler. Yalnızca bu maddelerin güvence altına aldığı “hak ve  
özgürlüklerden yararlanılmasıyla” iliꢀkili olarak etkisi bulunduğundan, maddenin bağımsız bir  
mevcudiyeti bulunmamaktadır. 14. maddenin uygulanması bu hükümlerin ihlalini  
gerektirmemektedir – ve bu bağlamda bağımsızdır – sözkonusu olaylar 14. madde kapsamına  
girmediği sürece uygulanma payı bulunamaz (bkz. Koppi – Avusturya, 33001/03).  
Yerleꢀik içtihadına göre, AĐHM, Roman/Çingenelerin hassas konumlarının, onların  
ihtiyaçlarına ve farklı yaꢀam tarzlarına hem ilgili düzenleyici planlama çerçevesinde hem de  
özel durumlarla ilgili karara varırken özel itina gösterilmesi gerektiği anlamına geldiğini  
6
kaydeder (bkz. Chapman ve D.H.). Chapman kararında, AĐHM, ayrıca, Avrupa Konseyi  
Yüksek Sözleꢀmeci Devletler arasında, hem azınlıkların özel ihtiyaçlarını ve güvenliklerini,  
hem de onların kimliklerini ve yaꢀam biçimlerini, yalnızca azınlıkların çıkarlarını güvence  
altına almak için değil, toplumun tamamının kültürel değer farklılığını korumak için de  
koruma yükümlülüğünü tanıyan yeni bir uluslararası mutabakat olduğundan  
bahsedilebileceğini gözlemlemiꢀtir. Ayrıca, inter alia, bir kimsenin etnik kökeni nedeniyle  
ayrımcılık yapılması, ırk ayrımcılığı biçimidir. Irk ayrımcılığı özellikle haksız bir ayrımcılık  
biçimi olup, vahim sonuçları ıꢀığında, makamların özel teyakkuzu ile gayretli tepkisini  
gerektirmektedir. Đꢀte bu nedenle makamlar ırkçılıkla mücadele etmek için ellerindeki tüm  
araçları kullanmalıdırlar, böylelikle, farklılığın tehdit olarak değil, zenginlik olarak algılandığı  
demokratik bir toplum teꢀvik edilir (bkz. Nachova ve Diğerleri – Bulgaristan [BD], 43577/98  
ve 43579/98 ve Timishev – Rusya, 55762/00 ve 55974/00). Yukarıda belirtilen ilkeler  
ıꢀığında, AĐHM, mevcut davalarda AĐHS’nin 14. maddesinin 8. maddeyle bağlantılı olarak  
uygulanabilir olduğu kanısına varır.  
Bu bağlamda, AĐHM ayrıca, 8. maddenin asıl amacının, bireyi resmi makamların keyfi  
müdahalelerine karꢀı korumakken, Devleti yalnızca böyle bir müdahaleden imtina etmeye  
mecbur etmediğini; negatif sorumluluklara ek olarak, özel yaꢀama fiili saygıya özgü pozitif  
yükümlülükleri olabileceğini yineler. Bu yükümlülükler, bireylerin kendi aralarındaki iliꢀki  
ortamında bile, özel yaꢀama saygıyı güvence altına almak için düꢀünülmüꢀ tedbirlerin  
benimsenmesini kapsayabilir (bkz. Tavlı – Türkiye, 11449/02).  
Mevcut davaların olaylarına dönülecek olursa, AĐHM, Roman kökenli baꢀvuranın  
sözkonusu kitap ve sözlük hakkında, Roman toplumuna yönelik ayrımcı ifadelere yer  
verdikleri gerekçesiyle iki dava açtığını gözlemler. Baꢀvuran ulusal mahkemelerden, onur  
kırıcı ve hatalı ifadelerin çıkartılıp düzeltilmelerini talep etmiꢀ, manevi tazminat talep etmiꢀtir.  
AĐHM, Medeni Kanun’un 24. maddesinin bireyleri saldırıya karꢀı koruduğunu  
gözlemler. Bu maddeye göre, saldırıya maruz kaldığını düꢀünen herkes sorumlu kiꢀilere karꢀı  
koruma talep edebilir. Medeni Kanun’un 25. maddesi ꢀikayetçinin bedensel ve ruhsal zarar  
için tazminat talep etmesine olanak vermektedir. Mevcut baꢀvuruların olaylarından,  
baꢀvuranın kitabın yazarı ve sözkonusu sözlüğü derleyen Dil Derneği hakkında dava  
açabileceği açıkça görülmektedir. Baꢀvuran davalar esnasında, argümanlarını iki yargı  
aꢀamasında öne sürebilmiꢀtir. Ayrıca dava dosyasından da, ulusal mahkemelerin davaları  
etraflıca incelediği anlaꢀılmaktadır.  
“Türkiye Çingeneleri” adlı kitapla ilgili olarak, Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi,  
kitabın Türkiye’deki Romanların sosyo-ekonomik durumlarını çözümleyen bilimsel bir  
çalıꢀma olduğu kanısına varmıꢀtır. Baꢀvuranın, kitapta, Roman toplumuna yönelik  
hakaretengiz ve ayrımcı dil kullanıldığı pek çok paragraf olduğu argümanlarına cevaben,  
mahkeme, bütün olarak okunduğunda, kitabın hakaret edici unsurlar içermediği, yazarın  
amacının bilimsel ve karꢀılaꢀtırmalı bir araꢀtırmaya dayalı bilimsel bir çalıꢀma yapmak  
olduğu kararını vermiꢀtir. Dava ayrıca Yargıtay tarafından da incelenmiꢀtir. Yargıtay  
baꢀvuran aleyhinde karar vermiꢀ, kitabın yazarının Roman toplumuyla ilgili genel yorumlar  
yaptığı, baꢀvuranın kiꢀiliğine bir saldırı bulunmadığı, kitaptaki yorumların, tüm Roman  
halkına yöneltilmiꢀ biçiminde değerlendirilemeyeceği kanısına varmıꢀtır.  
Sözkonusu sözlüğe iliꢀkin olarak, baꢀvuran, Dil Derneği hakkında tazminat davası  
açmıꢀtır. Öte yandan ulusal mahkemeler davayı reddetmiꢀ, sözlükte yer alan ifadelerin tarihi  
7
ve bilimsel gerçeklere dayandığına, Dil Derneği’nin herhangi bir etnik grubu küçük düꢀürme  
ya da gruba hakaret etme amacı gütmediğine karar vermiꢀlerdir.  
AĐHM, yukarıdakiler ıꢀığında, baꢀvuranın davalarını ulusal mahkemelerde etraflıca  
savunabildiğini gözlemlemiꢀtir. 8. madde kapsamındaki yükümlülüklerinin parçası olarak,  
ulusal mahkemeler, anlaꢀmazlığı çözmek için özel kiꢀiler arasında oturum yapmıꢀtır. Daha  
önce pek çok AĐHM kararında ifade edildiği üzere, ulusal mahkemeler davanın olaylarını  
daha iyi değerlendirebilir. AĐHM bir kez daha, ulusal mahkemelerin yaptığı iddia edilen  
maddi hatalar ve kanunları incelemenin, AĐHS’nin güvence altına aldığı hak ve özgürlüklere  
müdahale etmediği sürece, kendi görevi olmadığına iꢀaret eder (bkz. García Ruiz – Đspanya  
[BD], 30544/96).  
4149/04 no’lu baꢀvuruya iliꢀkin olarak, AĐHM, baꢀvuranın iꢀaret ettiği satır ve  
ifadelerin, tek baꢀlarına okunduğunda, ayrımcı ve onur kırıcı görünmesine karꢀın, kitap bütün  
olarak ele alındığında, yazarın kötü niyetle ya da Roman toplumunu incitme amacıyla hareket  
etmediği sonucuna varılğını kaydeder. Kitabın sonuç bölümünde, bunun karꢀılaꢀtırmalı bir  
çözümleme yapan ve Türkiye’deki Romanların tarihsel ve sosyo-ekonomik yaꢀam koꢀullarına  
odaklanan bilimsel bir çalıꢀma olduğu açıkça belirtilmiꢀtir. AĐHM, yazarın, esasında  
Romanların önyargılı tasvirlerine atıfta bulunduğunu ve onlarla ilgili stereotip örnekler  
verdiğini gözlemler. Baꢀvuranın atıfta bulunduğu satırların yazarın yorumu değil, Romanların  
Türk toplumundaki algılanıꢀ biçiminden örnekler olduğunu kaydetmek önem taꢀımaktadır.  
Öte yandan, yazar bu tür önyargıları düzeltmeyi amaçlamıꢀ, Romanlara saygı duyulması  
gerektiğini açıkça belirtmiꢀtir. Bu unsurlar göz önünde bulundurularak ve yine ikincil rolünü  
vurgulayarak, AĐHM, kitabın yazarının baꢀvuranın bütünlüğüne zarar verdiğine ya da ulusal  
makamların baꢀvuranın haklarını koruyamadığına ikna olmamıꢀtır.  
41029/04 no’lu baꢀvuruya iliꢀkin olarak, AĐHM, sözlükte yer alan ifadelerin,  
terimlerin mecazi olduğunun belirtildiği bir önsözle sunulduğunu gözlemler. AĐHM bu  
nedenle, ulusal mahkemelerin, baꢀvuranın sözlükte yer alan ifadeler nedeniyle bütünlüğünün  
zarara uğramadığı ve ayrımcı muameleye uğramadığı yönündeki bulgularından sapmasını  
gerektirecek bir neden görememektedir.  
Yukarıdakiler ıꢀığında, AĐHM, mevcut davalarda, baꢀvuranın Roman olarak etnik  
kökeni nedeniyle ayrımcılığa uğradığı veyahut makamların baꢀvuranın özel hayatına saygı  
hakkını koruyacak tedbirleri almadıkları biçiminde değerlendirilemeyeceği sonucuna varır.  
Sonuç olarak, AĐHS’nin 8. maddesiyle bağlantılı olarak 14. maddesi ihlal edilmemiꢀtir.  
AĐHM YUKARIDAKĐ GEREKÇELERE DAYANARAK,  
1. Oybirliğiyle, baꢀvuruları birleꢀtirmeye;  
2. Oybirliğiyle, baꢀvuruların kabuledilebilir olduğuna;  
3. 3’e karꢀı 4 oyla, AĐHS’nin 8. maddesiyle bağlantılı olarak 14. maddesinin ihlal  
edilmediğine  
KARAR VERMĐꢀTĐR.  
Đꢀbu karar Đngilizce hazırlanmıꢀ, AĐHM Đç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve 3. fıkraları  
uyarınca 27 Temmuz 2010 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.  
8
Stanley Naismith  
Françoise Tulkens  
Zabıt Katibi Yardımcısı  
Baꢀkan  
AĐHS’nin 45. maddesinin 2. fıkrası ile Mahkeme Đç Tüzüğü’nün 74. maddesinin 2.  
fıkrası uyarınca Yargıç Tulkens, Yargıç Tsotsoria ve Yargıç Pardalos’un ayrık görüꢀü bu  
karara eklidir.  
F.T.  
S.H.N.  
9