CONSEIL

AVRUPA

DE L’EUROPE

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

MEHMET GARĐP ÖZER VE DĐĞERLERĐ- TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no: 9603/07, 9894/07 ve 16474/07)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

5 Ocak 2010

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

düzeltmelere tabi olabilir.

_______________________________________________________________________________________________

Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın adının tam olarak

belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi

ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan (9603/07, 9894/07 ve 16474/07) no’lu davanın

nedeni üç T.C. vatandaꢀı Mehmet Garip Özer, Yusuf Begiç ve Sabri Aktaꢀ’ın (baꢀvuranlar)

Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 19 ꢁubat, 15 ꢁubat ve 6 Nisan 2007 tarihlerinde Đnsan

Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına iliꢀkin Sözleꢀme’nin (Avrupa Đnsan Hakları

Sözleꢀmesi - AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOꢁULLARI

Baꢀvuranlar sırasıyla 1967, 1970 ve 1971 doğumludur. Baꢀvuran Sabri Aktaꢀ Diyarbakır’da

ikamet etmektedir, diğer iki baꢀvuran ise Diyarbakır cezaevinde halen hükümlü

bulunmaktadır.

Yasadıꢀı silahlı örgüt Hizbullah’a karꢀı yürütülen operasyonlar kapsamında baꢀvuranlar Sabri

Aktaꢀ 25 Mart 1998, Yusuf Begiç 16 Nisan 2001 ve Mehmet Garip Özer 3 Aralık 2001

tarihinde yakalanarak gözaltına alınmıꢀtır. Baꢀvuranlar yakalanmalarından birkaç gün sonra

yetkili hakim kararı ile tutuklanmıꢀtır. Farklı tarihlerde düzenlenen iddianameler ile savcılık

adı geçenleri özellikle yasadıꢀı silahlı bir örgütün üyesi olmak ve Türk Anayasal düzenini zor

kullanarak yıkmaya teꢀebbüs etmekle suçlamıꢀtır.

Diyarbakır Ağır Ceza Mahkemesi 29 Haziran 2007 tarihli bir karar ile Sabri Aktaꢀ’ı yasadıꢀı

silahlı örgütün üyesi olmak suçundan on iki yıl altı ay hapis cezasına çarptırmıꢀtır. Mahkeme

aynı karar ile tutukluluk süresini ve hürriyetten yoksun bırakma süresini göz önünde

bulundurarak baꢀvuranın Türk Anayasal düzenini zor kullanarak yıkmaya teꢀebbüs etmek

suçundan beraatına karar vermiꢀtir. Dava dosyasında yer alan delillerden baꢀvuran hakkında

açılan ceza davasının Yargıtay’da halen sürdüğü anlaꢀılmaktadır.

Tarafların sunmuꢀ oldukları bilgilere göre baꢀvuranlar Mehmet Garip Özer ve Yusuf Begiç

hakkında açılan davalar iç hukukta sürmekteydi ve adı geçenler mevcut bu kararın alındığı

tarihte halen tutuklu bulunmaktaydı.

Baꢀvuranların yakalanmalarından itibaren hukuki merciler bilhassa serbest bırakılma

taleplerini reddetmiꢀ, neredeyse birbirinin aynısı gerekçelerle ve düzenli olarak «isnat edilen

suçların niteliği», «kanıtların durumu» ve «dosyanın içeriği» gerekçeleriyle tutukluluk

hallerinin devamına karar vermiꢀtir.

HUKUK

I. DAVALARIN BĐRLEꢁTĐRĐLMESĐ

Baꢀvuruların olaylar ve davanın esası bakımından ortaya koymuꢀ oldukları benzerlikleri göz

önünde bulunduran AĐHM, baꢀvuruların birleꢀtirilerek tek bir baꢀvuru altında incelenmesini

kararlaꢀtırmıꢀtır.

II. AĐHS’NĐN 5/3 MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

AĐHS’nin 5/3 maddesine atıfta bulunan baꢀvuranlar öncelikle tutukluluk süresinin

uzunluğundan ꢀikayetçi olmakta, tutukluluk süresinin uzunluğunun AĐHS’nin 6/2 maddesinde

yer alan masumiyet karinesi ilkesi ile bağdaꢀmadığını iddia etmektedir.

Dava olaylarının hukuki açıdan nitelendirilmesi yetkisini haiz AĐHM (Bkz. Guerra vd.-Đtalya

kararı, 19 ꢁubat 1998) bu ꢀikayetlerin yalnızca AĐHS’nin 5/3 maddesi doğrultusunda

inceleneceğine itibar etmektedir (Bkz. Chraidi-Almanya no: 65655/01, 51).

A. Kabuledilebilirlik açısından

Baꢀvuranlar Yusuf Begiç (no:9894/07) ve Sabri Aktaꢀ’ın yapmıꢀ oldukları baꢀvurular ile ilgili

olarak Hükümet baꢀvuranların eski CMUK’ta ve yeni haliyle Ceza Muhakemesi Kanunu’nda

öngörüldüğü ꢀekliyle tutukluluk halinin uzunluğuna karꢀı itiraz etmediklerinden iç hukuk

yollarının tüketilmediği itirazında bulunmaktadır.

Baꢀvuranlar CMK’nın örgütlü iꢀlenen suçlarda tutukluluk süresinin asgari uzunluğuna iliꢀkin

hükümlerinin yürürlüğe girdiği tarihte bu uygulamanın 2010 yılı sonuna ertelendiğini

belirterek, tutukluluk süresinin yasallığına karꢀı çıkacak etkili bir baꢀvuru yolunun mevcut

olmadığını ileri sürmektedir.

AĐHM, 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe giren CMK’yı ayrı tutarak Hükümetin daha önce

buna benzer yapmıꢀ olduğu ꢀikayetleri reddettiğini anımsatır. Bununla birlikte, sözü edilen

baꢀvuru yolunun bir yanda etkisiz ve uygulamada baꢀarı ile sonuçlanabilecek bir baꢀvuru

ꢀansını garanti etmemesi, öte yanda adli bir merci nezdinde sağlamıꢀ olduğu güvenceler

arasında özellikle vicahilik ve silahların eꢀitliği ilkelerine riayet edilmemesi nedeniyle etkili

bir baꢀvuru olarak addedilemeyeceğini ifade etmektedir (Bkz. aynı anlamda, Bağrıyanık-

Türkiye kararı, no: 43256/04, 5 Haziran 2007).

AĐHM, aynı ꢀekilde Hükümetin CMK ile ilgili itirazına dair, sözkonusun Kanun’un 271.

maddesinin bir hükümlünün temsilcisine veya sanık avukatına itiraz hakkının incelendiği

sırada adli bir mercii tarafından dinlenme olanağını tanıdığını not etmektedir. Bununla

birlikte, itiraz süreci prensip olarak duruꢀma yapılmaksızın gerçekleꢀmekte, olası muhtemel

bir duruꢀma talebi ise sanıklar ve/veya temsilcileri tarafından dile getirilse dahi hukuki

yetkilinin inisiyatifine bırakılmaktadır. Hükümet ayrıca, bu yeni Kanun’un uygulanmasına

istinaden yapılan bir itiraz kapsamında vicahilik ve silahların eꢀitliği ilkelerine riayet

edildiğini gösterir herhangi bir somut örneği sunmamıꢀtır. Yapılan bu saptama ıꢀığında

hükümlülere tutukluluğun yasallığına itiraz etmeleri yönünde tanınan baꢀvuru yollarının

«etkili» olması gerektiğini (Bkz. diğer birçokları arasında Schöps-Almanya kararı no:

25116/94) kaydeden AĐHM, mevcut baꢀvuruda daha önce almıꢀ olduğu kararın dıꢀına

çıkılmasını gerektirecek herhangi bir gerekçenin yer almadığını belirterek Hükümetin itirazını

reddetmektedir.

AĐHM baꢀvuruların bu bölümü ile ilgili olarak hiçbir kabuledilemezlik unsuru yer almadığını

kaydeder. Bu nedenle baꢀvuru kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esasa dair

Hükümet özellikle iꢀlenen suçların niteliği, öngörülen cezaların ağırlığı, adaletin

geciktirilmesi, firar riski ve kamu düzeninin korunması gibi hususlar dikkate alındığında

baꢀvuranların tutukluluk süresinin aꢀırı olarak nitelendirilemeyeceğini savunmaktadır.

Baꢀvuranlar Hükümetin bu argümanlarına karꢀı çıkmaktadır.

Tutukluluk süresinin uzunluğu hakkındaki yerleꢀik içtihat dikkate alındığında (Bkz. özellikle

Salduz-Türkiye no: 27561/02, ve Baltacı-Türkiye no: 495/02, 18 Temmuz 2006) AĐHM, bu

kararın alındığı tarihte baꢀvuran Sabri Aktaꢀ’ın tutukluluk süresinin dokuz yıl üç aydan fazla,

baꢀvuran Yusuf Begiç’in sekiz yıl yedi ay ve baꢀvuran Mehmet Garip Özer’in tutukluluk

süresinin ise sekiz yıl olduğunu saptamaktadır.

AĐHM mevcut baꢀvurudakine benzer davalarda tutukluluk süresinin uzunluğunun AĐHS’nin

5/3 maddesinin ihlaline yol açtığına itibar etmektedir (Bkz. diğer birçokları arasında Dereci-

Türkiye no: 77845/01, 24 Mayıs 2005, Taciroğlu-Türkiye no: 25324/02, 2 ꢁubat 2006 ve sözü

edilen Bağrıyanık kararı). Bu davalarda yetkili mercilerin karꢀı karꢀıya bulundukları güçlükler

göz önünde bulundurulsa bile, AĐHM yine de yerleꢀik içtihadı ıꢀığında bu hükmün ihlal

edildiği sonucuna varmaktadır.

Bu nedenle AĐHS’nin 5/3 maddesi ihlal edilmiꢀtir.

III. AĐHS’NĐN 6/1 MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar makul bir sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri sürmekte, bu

bağlamda AĐHS’nin 6/1 maddesine atıfta bulunmaktadır.

AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde baꢀvurunun dayanaktan yoksun

olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca baꢀka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru

bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle baꢀvuru kabuledilebilir niteliktedir.

Hükümet esasa iliꢀkin davaların karmaꢀık yapısı, dava dosyalarının kalınlığı, baꢀvuranlara

isnat edilen suçların niteliği, iꢀlenen suçların çokluğu, sanıkların, tanıkların, davacı ve

mağdurların sayısının fazla oluꢀu ve örgütlü olarak iꢀlenen suçlara karꢀı yürütülen dava

süreçlerinde karꢀılaꢀılan güçlükler karꢀısında sözkonusu yargılamaların uzunluğunun makul

olmadığının söylenemeyeceğini savunmaktadır. Hükümete göre bahse konu yargılamalarda

ulusal yetkililere yüklenebilecek herhangi bir ihmalkârlık sözkonusu değildir.

Baꢀvuranlar bu argümanlara karꢀı çıkmaktadır.

AĐHM yargılama süreçlerinin baꢀvuranların yakalandıkları Sabri Aktaꢀ için 25 Mart 1998

tarihinde, Yusuf Begiç için 16 Nisan 2001 tarihinde ve Mehmet Garip Özer için 3 Aralık 2001

tarihinde baꢀladığını tespit etmektedir. AĐHM ayrıca baꢀvuranlar hakkında iç hukukta açılan

davaların iꢀbu kararın alındığı tarihte halen sürdüğünü not etmektedir.

AĐHM yargılama süresinin makul olup olmadığının davanın ꢀartları ıꢀığında ve özellikle de

davanın karmaꢀıklığı, baꢀvuranların ve ilgili mercilerin tutumu gibi, içtihadında yerleꢀmiꢀ

ölçütlere bakılarak değerlendirilmesi gerektiğini hatırlatır (Bkz. diğer birçokları arasında,

Pelissier ve Sassi-Fransa kararı no: 25444/94).

AĐHM ayrıca bütün yargılama süreci boyunca iki baꢀvuranın tutukluluk hallerinin devam

ettiğini ve üçüncü baꢀvuranın tutukluluğunun ise ilk derece mahkemesinin dokuzuncu yılda

vermiꢀ olduğu kararına dek sürdüğünü gözlemlemektedir. Bu durum, yargı organlarının

adaletin bir an evvel tecelli etmesi için davanın en kısa zamanda sonuçlandırılması için özel

bir ihtimam göstermeleri yükümlülüğünü ortaya koymaktadır (Bkz. diğerleri arasında,

Kalachnikov-Rusya no: 47095/99 ve Gezici ve Đpek-Türkiye no: 71517/01, 10 Kasım 2005).

AĐHM, sözü edilen bu davaların örgütlü iꢀlenen suçları kapsadığını, belirli bir karmaꢀık

yapısının bulunduğunu, bilhassa sanık, tanık ve davacı sayısının ve sanıkların itham edildiği

suçlamaların fazla olduğunu ve dava dosyalarının hacimli olduğunu kabul etmektedir.

Bununla birlikte bütün bu unsurlar yargılamaların sekiz yıldan on iki yıl ve sekiz aya dek

uzamasını haklı çıkarmaya yetmemektedir.

Mahkemenin bu konudaki yerleꢀik içtihadı ıꢀığında (Bkz. diğer birçokları arasında Pelissier

ve Sassi ve A. Yılmaz-Türkiye no: 10512/02, 22 Temmuz 2008) ve davanın koꢀullarında

AĐHM bahse konu yargılamaların uzunluğunun aꢀırı olduğuna ve AĐHS’nin 6/1 maddesinde

öngörülen «davanın makul bir süre zarfında görülmesi» zorunluluğunu karꢀılamadığına itibar

etmektedir. Bu nedenle AĐHS’nin 6/1 maddesi ihlal edilmiꢀtir.

IV. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGULANMASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar Yusuf Begiç ve Mehmet Garip Özer AĐHM’den adil bir tatmini sağlayacak bir

meblağa hükmetmesini talep etmektedir. Baꢀvuranlar bir meblağ belirtmeksizin takdiri bu

yönde AĐHM’ye bırakmaktadır.

AĐHM, Đçtüzüğün 60. maddesine uygun olarak baꢀvuranların maddi tazminat ve yargılama

giderleri taleplerini dile getirmediklerini gözlemlemekte, dolayısıyla bu doğrultuda bir ödeme

yapılmasını gerekli görmemektedir. AĐHM buna karꢀılık 41. madde uyarınca baꢀvuranların

belirli bir oranda manevi zarara uğradıklarını kabul etmekte ve gecikme faizi olarak Avrupa

Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı orana üç puanlık bir artıꢀ ile

birlikte baꢀvuran Mehmet Garip Özer’e 7.500 Euro ve baꢀvuran Yusuf Begiç’e 8.000 Euro

ödenmesini kararlaꢀtırmaktadır.

AĐHM baꢀvuran Sabri Aktaꢀ ile ilgili olarak, adı geçenin adil tatmin talebini öngörülen süre

zarfında dile getirmediğini saptamakta ve bu yönde bir ödeme yapılmasını gerekli

görmemektedir.

Bununla birlikte, baꢀvuranlar hakkında yürütülen yargı süreçleri halen derdesttir, AĐHM

sonuç olarak en uygun telafi yolunun AĐHS’nin 6/1 maddesinin ihlaline son verecek ꢀekilde

adaletin iyi idaresinin gözetilerek mezkur davanın bir an evvel sonuçlanmasını sağlamak

olduğuna kanaat getirmektedir (Bkz. Yakıꢀan-Türkiye no: 11339/03, 6 Mart 2007).

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, MAHKEME, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Baꢀvuruların birleꢀtirilmesine;

2. Baꢀvuruların kabuledilebilir olduğuna;

3. AĐHS’nin 5/3 maddesinin ihlal edildiğine;

4. AĐHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğine;

5. a) AĐHS’nin 44/2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödeme tarihindeki döviz kuru

üzerinden TL’ ye çevrilmek üzere, Savunmacı Devlet tarafından manevi tazminat olarak;

i. baꢀvuran Mehmet Garip Özer’e 7.500 (yedi bin beꢀ yüz) Euro ödenmesine;

ii. baꢀvuran Yusuf Begiç’e 8.000 (sekiz bin) Euro ödenmesine;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına;

6. Adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢁTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragraflarına uygun olarak 5 Ocak 2010 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.