leila sahini TurqeTis winaaRmdeg  
CASE OF LEYLA ŞAHİN v. TURKEY  
(ganacxadi #44774/98)  
ganCineba  
strasburgi  
2005 wlis 10 noemberi  
1
saqmeze leila sahini TurqeTis winaaRmdeg~  
adamianis uflebaTa evropulma sasamarTlom, romelic Seikriba  
didi palatis saxiTSemdeg mosamarTleTa SemadgenlobiT:  
b-ni l. vildhaberi, prezidenti,  
b-ni k.l. rozakisi,  
b-ni j-p. kosta,  
b-ni b.m. zupanCiCi,  
b-ni r. turmeni,  
q-ni f. tulkensi,  
b-ni k. birsani,  
b-ni k. iungvierti,  
b-ni v. butkeviCi,  
q-ni n. vajiCi,  
b-ni. m. ugrexeliZe,  
q-ni a. mularoni,  
b-ni j. borego borego,  
q-ni e. fura-sandstromi,  
q-ni a. giulumiani,  
b-ni e. mijeri,  
b-ni s.e. jebensi,  
da b-ni t.l. erli, didi palatis registratoris moadgile,  
imsjela ra ganmartoebiT 2005 wlis 18 maissa da 5 oqtombers,  
2005 wlis 5 oqtombers miiRo Semdegi gadawyvetileba:  
procedura  
1. saqme momdinareobs ganacxadidan (# 44774/98) TurqeTis  
respublikis winaaRmdeg, romelic adamianis uflebaTa evropuli  
komisiis (SemdgomSi `komisia~) winaSe warmodgenili iqna adamianis  
uflebaTa da ZiriTad TavisuflebaTa evropuli konvenciis  
(SemdgomSi `konvencia~) adremoqmedi 25-e muxlis Sesabamisad,  
TurqeTis  
moqalaqis  
q-ni  
Lleila  
sahinis  
(SemdgomSi  
`ganmcxadebeli~) mier 1998 wlis 21 ivliss.  
2. ganmcxadebels warmoadgenda  
batoni q. magne briuselis  
advokaturidan da batoni k. berzegi, ankaris advokaturidan.  
TurqeTis mTavrobas (SemdgomSi `mTavroba~) warmoadgenda batoni  
m. ozmeni, Tanawarmomadgeneli.  
3. ganmcxadebeli Cioda, rom umaRles saswavleblebSi islamuri  
Tavsaburavis tarebis Sesaxeb wesebiT irRveoda konvenciis me-8, me-  
2
9, me-10 da me-14 muxlebiT da pirveli damatebiTi oqmis me-2  
muxliT garantirebuli misi uflebebi da Tavisuflebebi.  
4. ganacxadi sasamarTlos gadaeca 1998 wlis 1 noembers, roca  
ZalaSi Sevida konvenciis me-11 damatebiTi oqmi (me-11 damatebiTi  
oqmis me-5 muxlis me-2 punqti).  
5. ganacxadi daewera sasamarTlos me-4 seqcias (sasamarTlos  
reglamentis 52-e muxlis 1-li punqti).  
6. 2002 wlis 2 ivlisis gadawyvetilebiT ganacxadi daSvebuli iqna  
arsebiT ganxilvaze am seqciis palatis mier, romelic Sedgeboda  
Semdegi mosamarTleebisagan: ser nikolas bratca, b-ni m. pelonpaa,  
q-ni e. palmi, b-ni r. turmeni, b-ni m. fiCbaxi, b-ni j. kasadevali da  
b-ni s. pavlovCi, agreTve, b-ni m. oboili, seqciis registratori.  
7. arsebiTi ganxilva (54-e wesis me-3 punqti) gaimarTa sajarod  
adamianis uflebaTa SenobaSi, strasburgSi, 2002 wlis 19 noembers.  
8.  
2004  
wlis  
29  
ivnisis  
gadawyvetilebaSi  
(`palatis  
gadawyvetileba~) palatam erTxmad daadgina, rom Tavsaburavis  
tarebis akrZalviT konvenciis me-9 muxlis darRvevas adgili ar  
hqonia da rom calke gansaxilveli sakiTxi ar warmoiSoba  
konvenciis me-8 da me-10 muxlebis, aseve me-14 muxlisa me-9 muxlTan  
erTobliobaSi da pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis  
safuZvelze.  
9. 2004 wlis 27 seqtembers ganmcxadebelma saqmis didi  
palatisaTvis gadacema moiTxova (konvenciis 43-e muxli).  
10. 2004 wlis 10 noembers didi palatis kolegiam gadawyvita, mieRo  
misi moTxovna (wesi 73).  
11. didi palatis Semadgenloba gadawyda konvenciis 27-e muxlis  
me-2 da me-3 punqtebisa da 24-e wesis debulebebis Sesabamisad.  
12. ganmcxadebelma da mTavrobam arsebiT ganxilvaze warmoadgines  
werilobiTi komentarebi.  
13. mosmena gaimarTa sajarod adamianis uflebaTa SenobaSi  
strasburgSi, 2005 wlis 18 maiss (59-e wesis me-3 punqti).  
sasamarTlos winaSe gamocxaddnen:  
- mTavrobis saxeliT  
b-ni m. ozmeni, Tanawarmomadgeneli,  
b-ni e. iskani, advokati,  
3
q-ni a. emuleri,  
q-ni g. akiuzi,  
q-ni d. kilislioglu, mrCevlebi;  
- ganmcxadeblis saxeliT  
b-ni q. magne,  
b-ni k. berzegi, advokati.  
sasamarTlom moismina b-ni berzegis, b-ni ozmenisa da b-ni magnes  
mimarTvebi.  
faqtebi  
I. saqmis garemoebebi  
14. ganmcxadebeli daibada 1973 wels da 1999 wlidan cxovrobda  
venaSi, sadac gaemgzavra stambulidan venis universitetis  
samedicino  
fakultetze  
medicinis  
dargSi  
swavlis  
gasagrZeleblad. igi gamovida tradiciul, morwmune muslimanTa  
ojaxidan da islamuri Tavsaburavis tarebas Tavis religiur  
valdebulebad miiCnevs.  
A. 1998 wlis 23 Tebervlis cirkulari  
15. 1997 wlis 26 agvistos gamcxadebelma, romelic im droisaTvis  
iyo bursas universitetis samedicino fakultetis mexuTe kursis  
studenti, Caabara stambulis universitetis CerahpaSas (Cerrahpaşa)  
samedicino fakultetze. is acxadebs, rom bursas universitetSi  
oTxi wlis ganmavlobaSi medicinis Seswavlis dros is islamur  
Tavsaburavs  
Tebervlamde.  
atarebda  
da  
amgvaradve  
ganagrZo  
1998  
wlis  
16. 1998 wlis 23 Tebervals stambulis universitetis proreqtorma  
gamosca cirkulari, romlis Sesabamisi nawili ambobs:  
`konstituciis, kanonebisa da dadgenilebebis Tanaxmad, aseve  
umaRlesi administraciuli sasamarTlos, adamianis uflebaTa  
evropuli  
komisiisa  
da  
universitetis  
administraciuli  
organoebis mier miRebuli dadgenilebebis Sesabamisad, studentebi  
`TavsaburavebiT~ (romlebic atareben islamur Tavsaburavebs) da  
studentebi (igulisxmeba ucxoeli studentebic) wveriT ar  
daiSvebian leqciebze, seminarebsa Tu praqtikul mecadineobebze.  
Sesabamisad, im studentis, vinc atarebs wvers an islamur  
Tavsaburavs, gvari da nomeri ar unda daematos registrirebul  
studentTa sias. Tumca studentebs, romlebic daJinebiT moiTxoven  
seminarebze daswrebas da saleqcio auditoriebSi Sesvlas,  
4
miuxedavad imisa, rom maTi gvarebi da nomrebi siaSi ar  
aRiricxeba, unda mieTiToT maT mdgomareobaze. im SemTxvevaSi, Tu  
isini uars ityvian auditoriis datovebaze, maTi gvarebi da  
nomrebi CaniSnuli unda iqnes da unda ecnoboT, rom ara aqvT  
leqciebze daswrebis ufleba. Tu isini uars ityvian saleqcio  
auditoriis  
datovebaze,  
maswavlebelma  
unda  
aRniSnos  
am  
incidentis Sesaxeb Tavis moxsenebaSi, sadac axsnis, ratom gaxda  
SeuZlebeli leqciis Catareba, da universitetis Sesabamisi  
organoebi am incidentis Sesaxeb saswrafod saqmis kursSi unda  
Caayenos, raTa gatarebuli iqnes disciplinuri zomebi.~  
17. 1998 wlis 12 marts, zemoxsenebuli cirkularis Sesabamisad,  
zedamxedvelma ar dauSva ganmcxadebeli onkologiaSi werilobiT  
gamocdaze, radgan igi atarebda islamur Tavsaburavs. 1998 wlis 20  
marts orTopediuli travmatologiis kaTedris samdivnom uari  
uTxra mas kursze daswrebaze, radgan igi atarebda islamur  
Tavsaburavs. 1998 wlis 16 aprils igi imave mizeziT ar dauSves  
nevrologiaSi  
leqciaze,  
xolo  
1998  
wlis  
10  
ivniss  
_
sazogadoebriv janmrTelobaSi werilobiT gamocdaze.  
B. 1998 wlis 23 Tebervlis cirkularis SeCerebis Sesaxeb brZanebis  
gacemis moTxovna  
18. 1998 wlis 29 ivliss ganmcxadebelma moiTxova brZanebis  
gamocema 1998 wlis 23 Tebervlis cirkularis SeCerebis Sesaxeb.  
Tavis werilobiT moTxovnaSi man miuTiTa, rom cirkulariTa da  
misi ganxorcielebiT mas daerRva konvenciis me-8, me-9 da me-14  
muxlebiTa  
da  
pirveli  
damatebiTi  
oqmis  
me-2  
muxliT  
garantirebuli uflebebi, Sesabamisad, ar arsebobda aranairi  
normatiuli bazisi am cirkularis gamosacemad da proreqtoris  
ofiss ar hqonda am sferos regulirebis ufleba.  
19.  
1999  
wlis  
19  
martis  
gadawyvetilebiT  
stambulis  
administraciulma sasamarTlom uari Tqva moTxovnis ganxilvaze,  
daadgina ra, rom umaRlesi ganaTlebis Sesaxeb kanonis me-13(b)  
nawilis Tanaxmad (kanoni #2547  
ix. qvemoT, punqti 52),  
universitetis proreqtors, rogorc universitetis aRmasrulebel  
organos, ufleba hqonda, daeregulirebina studentTa Cacmuloba  
wesrigis  
gamoyenebuli  
SenarCunebis  
mizniT.  
regulirebis  
es  
ufleba  
da  
unda iqnes  
Sesabamisi  
kanonmdeblobisa  
sakonstitucio da umaRlesi administraciuli sasamarTloebis  
gadawyvetilebebis Sesabamisad. am sasamarTloebis praqtikaze  
dayrdnobiT, administraciulma sasamarTlom daadgina, rom arc  
zemoxsenebuli maregulirebeli normebi da arc ganmcxadeblis  
winaaRmdeg gatarebuli zomebi ar SeiZleba ukanonod iqnes  
miCneuli.  
5
20. 2001 wlis 18 aprils uzenaesma administraciulma sasamarTlom  
ganmcxadeblis mier samarTlebriv sakiTxebze Setanil saapelacio  
saCivarze uari Tqva.  
C. ganmcxadeblis  
winaaRmdeg  
gatarebuli  
disciplinaruli  
RonisZiebebi  
21. 1998 wlis maisSi studentTa disciplinaruli saproceso  
wesebis me-6 muxlis (a) qvepunqtis Tanaxmad (ix. qvemoT, punqti 50),  
ganmcxadeblis winaaRmdeg aRiZra disciplinaruli saqme Cacmis  
wesebis darRvevis gamo.  
22. 1998 wlis 26 maiss, im faqtis gaTvaliswinebiT, rom  
ganmcxadebeli Tavisi saqcieliT miuTiTebda, rom kvlav apirebda  
leqciebsa da/Tu seminarebze Tavsaburavis tarebas, fakultetis  
dekanma ganacxada, rom ganmcxadeblis damokidebuleba da Cacmis  
wesebis  
daucveloba  
ar  
Seefereboda  
studentis  
saqciels.  
Sesabamisad, man gadawyvita, ganmcxadeblisTvis gafrTxileba  
gamoecxadebina.  
23. 1999 wlis 15 Tebervals CerahpaSas samedicino fakultetis  
dekanatis win Seikriba arasanqcirebuli gaerTianeba, raTa Cacmis  
wesebi gaeprotestebina.  
24. 1999 wlis 26 Tebervals fakultetis dekanma disciplinaruli  
samarTalwarmoeba  
wamoiwyo  
ramdenime  
studentis  
mimarT,  
ganmcxadeblis CaTvliT, gaerTianebaSi monawileobis gamo. 1999  
wlis 13 aprils, ganmcxadeblis gancxadebebis mosmenis Semdeg,  
dekanma igi universitetidan erTi semestriT garicxa studentTa  
disciplinaruli saproceso wesebis me-9(j) muxlis Sesabamisad (ix.  
punqti 50).  
25. 1999 wlis 10 ivniss ganmcxadebelma stambulis administraciul  
sasamarTlos mimarTa saCivriT, gamoeca brZaneba misi garicxvis  
gadawyvetilebis gauqmebis Sesaxeb. stambulis administraciulma  
sasamarTlom 1999 wlis 30 noembers moTxovna ar daakmayofila im  
safuZvliT, rom saqmis arsidan da am sakiTxze dadgenili  
sasamarTlo praqtikidan gamomdinare, sadavo RonisZieba ar  
SeiZleba miCneuli iqnes ukanonod.  
26. 2000 wlis 28 ivniss #4584 kanonis (romlis Tanaxmad  
studentebs  
unda  
mieceT  
amnistia  
disciplinaruli  
gadacdomisaTvis dawesebuli sanqciebis mimarT da SezRudvebi  
gauqmebuli unda iqnes) ZalaSi Sesvlis Semdeg ganmcxadebels  
mieca amnistia da gaTavisuflda masze dawesebuli yvela  
sasjelisa da SezRudvisagan.  
6
27.  
2000  
wlis  
28  
seqtembers  
uzenaesma  
administraciulma  
sasamarTlom daadgina, rom #4584 kanonma usargeblo gaxada  
ganmcxadeblis mier 1999 wlis 30 noembris gadawyvetilebis  
kanonTan Seusabamobis moTxovniT gakeTebuli saapelacio saCivris  
arsebiTi ganxilva.  
28. amave dros, 1999 wlis 16 seqtembers, ganmcxadebelma miatova  
TurqeTis saswavlebeli da Cairicxa venis universitetSi, sadac  
gaagrZela sauniversteto ganaTlebis miReba.  
II. Sesabamisi kanonmdebloba da praqtika  
A. konstitucia  
29. konstituciis Sesabamisi debulebebi iTvaliswinebs:  
muxli 2  
`TurqeTis respublika aris demokratiuli, sekularuli (laik) da  
socialuri saxelmwifo, dafuZnebuli samarTlebrivi saxelmwifos  
principebze, romelic pativs scems adamianis uflebebs socialuri  
mSvidobis,  
suliskveTebiT,  
erovnuli  
solidarobisa  
aTaTurqis  
da  
samarTlianobis  
da  
erTgulia  
nacionalizmisa  
gamsWvalulia preambulaSi miTiTebuli ZiriTadi principebiT~.  
muxli 4  
`dauSvebelia damatebebis Setana an warmodgena konstituciis 1-li  
muxlis debulebebSi, romlebic adgens rom saxelmwifo  
respublikaa, me-2 muxlis, romelic exeba respublikis elementebs,  
an me-3 muxlis debulebebSi~.  
muxli 10  
`yvela adamiani Tanabaria kanonis winaSe ganurCevlad misi enis,  
rasis,  
kanis  
feris,  
sqesis,  
politikuri  
Sexedulebis,  
filosofiuri rwmenis, religiis, religiuri seqtis wevrobisa Tu  
sxva msgavsi safuZvlisa.  
mamakacebsa da qalebs eniWebaT Tanaswori uflebebi. saxelmwifom  
unda miiRos zomebi, raTa aseTi Tanasworoba praqtikaSi iqnes  
miRweuli.  
7
dauSvebelia, romelime adamians, ojaxs, jgufsa Tu klass mieniWos  
privilegia.  
saxelmwifo da administraciuli organoebi yvela garemoebaSi  
moqmedeben kanonis winaSe Tanasworobis principis Sesabamisad.~  
muxli 13  
`ZiriTadi uflebebi da Tavisuflebebi SeiZleba SezRuduli iqnes  
mxolod kanoniT da konstituciaSi gaTvaliswinebuli specialuri  
debulebebis safuZvelze, im pirobiT, rom aseTi uflebebisa da  
Tavisuflebebis arsi xeluxlebeli darCeba. aseTi SezRudva ar  
unda ewinaaRmdegebodes konstituciis teqstsa Tu suliskveTebas  
an demokratiuli, sekularuli socialuri wesrigis moTxovnebs da  
unda daeqvemdebaros proporciulobis princips.~  
muxli 14  
`konstituciaSi gaTvaliswinebuli uflebebi da Tavisuflebebi ar  
SeiZleba gamoyenebuli iqnes, Tu amiT Ziri eTxreba qveynis  
teritoriul mTlianobas, eris erTianobas an adamianis uflebebze  
dafuZnebul demokratiul da sekularul respublikas.  
konstituciis arc erTi debuleba ar unda iqnes gagebuli  
imgvarad, TiTqos igi uflebas aniWebs saxelmwifos an individebs,  
Caeban saqmianobaSi, romelic gamiznuli iqneba konstituciaSi  
gaTvaliswinebuli uflebebisa da Tavisuflebebis dasarRvevad an  
maT SesazRudad konstituciiT dasaSveb zRvarze metad.  
sasjeli, romelsac daeqvemdebarebian pirebi, romlebic Caebmebian  
am  
debulebebis  
sawinaaRmdego  
saqmianobaSi, ganisazRvreba  
kanoniT.~  
muxli 24  
`yvelas  
aqvs  
ufleba  
sindisis,  
rwmenisa da religiuri  
aRmsareblobis Tavisuflebisa.  
locvebi, aRmsarebloba da religiuri ritualebi unda Catardes  
Tavisuflad, im pirobiT, rom isini ar daarRvevs me-14 muxlis  
debulebebs.  
aravin SeiZleba iZulebiT monawileobdes locvebSi, sakulto da  
religiur ritualebSi an iZulebiT gaacxados Tavisi religiuri  
mrwamsi  
da  
aRmsarebloba;  
aravin  
SeiZleba  
daeqvemdebaros  
cenzuras an mieces pasuxisgebaSi Tavisi religiuri mrwamsisa Tu  
aRmsareblobis gamo.  
8
ganaTleba da swavleba religiasa da eTikaSi uzrunvelyofili  
unda iqnes saxelmwifos zedamxedvelobisa da kontrolis  
safuZvelze. swavleba religiis kulturasa da moralSi saswavlo  
programis savaldebulo nawilia dawyebiT da saSualo skolebSi.  
sxva religiuri  
ganaTleba da swavleba arCeviTi xasiaTisaa,  
mcirewlovani bavSvebis SemTxvevaSi gadawyvetileba miRebuli unda  
iqnes maTi kanonieri meurveebis mier.  
aravin  
SeiZleba  
raime  
formiT  
eqspluatacia  
gauwios  
an  
Seuracxyos religia, religiuri grZnobebi an religiis mier  
siwmindeebad aRiarebuli sagnebi im motiviT, rom saxelmwifos  
socialuri, ekonomikuri, politikuri an samarTlebrivi wesrigi  
dafuZnebuli iqnes religiur wesebze, Tundac nawilobriv, an im  
mizniT, rom uzrunvelyos misi politikuri Tu piradi interesi an  
masze raime gavlena iqonios.~  
muxli 42  
`aravis SeiZleba CamoerTvas swavlisa da ganaTlebis miRebis  
ufleba.  
ganaTlebis uflebis farglebi gansazRvrulia da regulirdeba  
kanoniT.  
swavlebis miwodeba xdeba saxelmwifos zedamxedvelobisa da  
kontrolis qveS, aTaTurqis principebisa da reformebis da  
Tanamedrove  
samecniero  
da  
saganmanaTleblo  
meTodebis  
Sesabamisad. dauSvebelia iseTi saganmanaTleblo an saswavlo  
dawesebulebis Seqmna, romelic ar misdevs am wesebs.  
swavlebis  
Tavisufleba  
ar  
aTavisuflebs  
moqalaqeebs  
valdebulebisagan, loialurni darCnen konstituciis mimarT.  
dawyebiTi  
ganaTleba  
savaldebuloa  
yvela  
moqalaqisaTvis  
ganurCevlad sqesisa da ufasoa saxelmwifo skolebSi.  
dawyebiTi da saSualo skolebis marTvisa da funqcionirebis  
wesebi  
regulirdeba  
kanoniT  
saxelmwifo  
skolebisaTvis  
moswavleebs  
dadgenili standartebis dacviT.  
saxelmwifo uzrunvelyofs finansurad SezRudul  
saWiro daxmarebiT stipendiis an sxva saxiT, raTa maT SeZlon  
swavlis gagrZeleba. saxelmwifo miiRebs Sesabamis zomebs im  
pirTa  
reabilitaciisTvis,  
romlebic  
saWiroeben  
specialur  
treningebs, raTa kvlav saWironi gaxdnen sazogadoebisaTvis.  
9
ganaTleba, swavleba, kvleva da swavla aris is saqmianobebi,  
romlebic SeiZleba ganxorcieldes saganmanaTleblo da saswavlo  
dawesebulebebSi. dauSvebelia am saqmianobebisaTvis raime formiT  
xelis SeSla...~  
muxli 153  
`sakonstitucio  
sasamarTlos  
gadawyvetileba  
sabolooa.  
debulebis gabaTilebis Sesaxeb gadawyvetileba ar SeiZleba  
gaxdes sajaro werilobiTi motivaciis gareSe.  
kanonis  
an  
sakanonmdeblo  
aqtis  
an  
romelime  
debulebis  
gauqmebisas sakonstitucio sasamarTlo ar unda moqmedebdes  
rogorc kvazi-sakanonmdeblo organo iseTi debulebis SeqmniT,  
romelic ZalaSi unda Sevides.  
...  
sakonstitucio sasamarTlos gadawyvetilebebi dauyovnebliv unda  
gamoqveyndes  
oficialur  
gazeTSi  
da  
isini  
savaldebuloa  
sakanonmdeblo, aRmasrulebeli da sasamarTlo organoebisaTvis,  
administraciuli …dawesebulebebisaTvis da fizikur da iuridiul  
pirTaTvis.~  
B. saqmis winmswrebi movlenebi da istoria  
1. religiuri Cacmuloba da sekularizmis principi  
30. TurqeTis respublika dafuZnebuli iqna principze, rom  
saxelmwifo unda iyos sekularuli (laik). 1923 wlis 29 oqtombers  
respublikis gamocxadebamde da mas Semdeg, sazogadoeba da  
religiuri wreebi erTmaneTs daSordnen revoluciuri reformebis  
gamo, rogorebic iyo: 1923 wlis 3 marts xalifatis gauqmeba; 1928  
wlis 10 aprils sakonstitucio debulebis anulireba, romliTac  
islami saxelmwifo religiad cxaddeboda; da bolos, 1937 wlis 5  
Tebervals  
sakonstitucio  
cvlilebis  
miReba,  
romliTac  
sekularizmis princips sakonstitucio statusi mieniWa (ix. 1924  
wlis konstituciis me-2 da 1961 da 1982 wlis konstituciebis me-2  
muxlebi, romlebic Camoyalibebulia 29-e punqtSi).  
31. sekularizmis princips saTave daedo otomanuri sazogadoebis  
gafarToebiT mecxramete saukunidan respublikad gamocxadebamde.  
Tanamedrove sajaro sazogadoebis Seqmnis idea, sadac yvela  
moqalaqisaTvis garantirebuli iqneboda Tanasworoba ganurCevlad  
religiis, sarwmunoebis an sqesisa, saTaves hpovebs mecxramete  
saukuneSi otomanur debatebSi. qalTa uflebebSi mniSvnelovani  
winsvla iqna miRweuli am periodSi (ganaTlebis miRebisas  
10  
Tanaswori mopyroba, 1914 wels poligamiis akrZalva, qorwinebis  
saqmeebze iurisdiqciis gadacema sekularuli sasamarTlosaTvis,  
romelic mecxramete saukuneSi Seiqmna).  
32. respublikuri idealis damaxasiaTebeli Strixi iyo qalTa  
Cabma sazogadoebriv cxovrebaSi da maTi aqtiuri monawileoba  
sazogadoebaSi. Sesabamisad, ideebs, romelTa Tanaxmad qalebi unda  
gaTavisuflebuliyvnen  
religiuri  
SezRudvebisagan  
da  
sazogadoebas unda ganecada modernizacia, gaaCnda saerTo sawyisi.  
amgvarad, 1926 wlis 17 Tebervals miRebuli iqna samoqalaqo  
kodeqsi,  
romelic  
uzrunvelyofda  
sapirispiro  
sqesTa  
Tanasworobas  
samoqalaqo  
uflebebiT  
sargeblobaSi,  
gansakuTrebiT ki ganqorwinebisa da memkvidreobis miRebisas.  
Sesabamisad, 1934 wlis 5 dekembris sakonstitucio cvlilebebiT  
(1924 wlis konstituciis me-10 muxli) qalebma moipoves mamakacTa  
Tanaswori politikuri uflebebi.  
33.  
Cacmulobas, iyo 1925 wlis 28 noembris aqti (kanoni #671), romelic  
Cacmulobas ganixilavda, rogorc Tanamedroveobis sakiTxs.  
pirveli  
sakanonmdeblo  
aqti,  
romelic  
aregulirebda  
amgvaradve, 1934 wlis 3 dekembris Cacmulobis Sesaxeb aqtiT  
(kanoni # 2596) religiuri niSnulebis tareba nebadarTuli iqna  
mxolod aRmsareblobis adgilebSi da religiur ceremonialebze,  
religiisa Tu rwmenis miuxedavad.  
34. 1924 wlis aqtiT saganmanaTleblo momsaxurebis Sesaxeb (kanoni  
#430) daixura religiuri skolebi da yvela skola daeqvemdebara  
ganaTlebis saministros kontrols. es aqti aris erTi im  
kanonTagani, romelsac aqvs sakonstitucio statusi da daculia  
TurqeTis konstituciis 174-e muxliT.  
35. TurqeTSi islamuri Tavsaburavis tareba skolebsa da umaRles  
saswavleblebSi bolo drois fenomenia, romelic saTaves iRebs  
1980-iani wlebidan. am sakiTxze farTo diskusia imarTeboda da igi  
kvlav cocxali debatebis sagnad rCeba TurqeTis sazogadoebaSi.  
Tavsaburavis momxreni mis tarebas aRiqvamen valdebulebad da/an  
religiur TviTmyofadobasTan dakavSirebul gamoxatvis formad.  
Tumca sekularizmis momxreni, romlebic ganasxvaveben başörtüsü-s  
(tradiciuli anatoluri Tavsaburavi, romelsac moSvebulad  
ikeTeben) da turban-s (mWidrod moxveuli Tavsaburavi, romelic  
faravs Tmasa da yels), islamur Tavsaburavs aRiqvamen politikuri  
islamis simbolod. 1996 wlis 28 ivniss koaliciuri mTavrobis  
(romelic dakompleqtebuli iyo islamisturi Refah Partisi-sa da  
centristi-memarjvene Doğru Yol Partisi-sagan) mier Zalauflebis  
mopovebis  
Sedegad  
gaimarTa  
debatebi  
Zlieri  
politikuri  
qveteqstebiT. Refah Partisi-is liderebi, imdroindeli premier-  
ministris  
CaTvliT,  
demokratiuli  
Rirebulebebisadmi  
11  
gansakuTrebuli  
damokidebulebiT  
da  
mravalferovani  
samarTlebrivi sistemebis mxardaWeriT, romlebic funqcionireben  
TiToeuli religiuri jgufisaTvis sxvadasxva religiuri wesebis  
Tanaxmad, TurqeTis sazogadoebaSi aRqmulni iqnen respublikuri  
Rirebulebebisa  
da  
samoqalaqo  
mSvidobisaTvis  
seriozul  
safrTxed (ix. Refah Partisi (the Welfare Party) and Others v. Turkey, #.  
41340/98, 41342/98, 41343/98 da41344/98, ECHR 2003-II).  
2. Cacmis wesebi umaRles saganmanaTleblo dawesebulebebSi da  
sakonstitucio sasamarTlos praqtika  
36.  
umaRles  
saganmanaTleblo  
dawesebulebebSi  
CacmasTan  
dakavSirebiT pirveli sakanonmdeblo aqti gamoica 1981 wlis 22  
ivliss kabinetis mier wesebis saxiT, romelTa Tanaxmad sajaro  
dawesebulebebSi  
da  
organizaciebSi  
momuSave  
aparats  
da  
personals, aseve qal studentebs saxelmwifo saswavleblebSi  
moeTxovaT Cveulebrivi, Tanamedrove tansacmlis tareba. wesebi  
aseve krZalavda aparatis qali wevrebisa da studentebis mier  
saganmanaTleblo dawesebulebebSi Cadris tarebas.  
37. 1982 wlis 20 dekembers umaRlesi saganmanaTleblo organos  
mier gamoica cirkulari umaRlesi ganaTlebis dawesebulebebSi  
Tavsaburavis tarebis Sesaxeb. islamuri Tavsaburavebi aikrZala  
saleqcio  
auditoriebSi.  
umaRlesma  
administraciulma  
sasamarTlom 1984 wlis 13 dekembris gadawyvetilebaSi daadgina,  
rom wesebi kanonis farglebSi xvdeboda da aRniSna:  
`ubralo uwyinari praqtikis miRma, Tavsaburavis tareba xdeba  
iseTi  
xedvis  
simbolo,  
romelic  
ewinaaRmdegeba  
qalTa  
Tavisuflebebs da respublikis ZiriTad principebs.~  
38. 1988 wlis 10 dekembers ZalaSi Sevida umaRlesi ganaTlebis  
Sesaxeb aqtis (kanoni #2547) me-16 gardamavali nawili, sadac weria:  
`umaRles  
saganmanaTleblo  
dawesebulebaTa  
oTaxebsa  
da  
derefnebSi, mosamzadebel skolebSi, laboratoriebSi, klinikebsa  
da mravaldisciplinur klinikebSi savaldebuloa Tanamedrove  
Cacmulobis tareba. Cadris an Tavsaburavis tareba, romelic  
faravs kisersa da Tmas, dasaSvebia religiuri aRmsareblobis  
dros.~  
39. 1989 wlis 7 martis gadawyvetilebaSi, romelic oficialur  
gazeTSi daibeWda 1989 wlis 5 ivliss, sakonstitucio sasamarTlom  
daadgina,  
konstituciis  
rom  
zemoxsenebuli  
me-2 (sekularizmi),  
debuleba  
me-10  
ewinaaRmdegeboda  
(kanonis winaSe  
Tanasworoba) da 24-e (religiis Tavisufleba) muxlebs. man aseve  
daadgina, rom es debuleba ver eTviseba sqesTa Tanasworobis  
12  
princips, romelic, inter alia, aSkarad devs respublikur da  
revoluciur RirebulebebSi (ix. konstituciis preambula da 174-e  
muxli).  
sakonstitucio  
sasamarTlos  
mosamarTleebma  
TavianT  
gadawyvetilebaSi pirvel rigSi axsnes is, rom sekularizmma  
sakonstitucio statusi moipova qveynis istoriuli gamocdilebisa  
da sxva religiebTan SedarebiT islamis Taviseburebis gamo;  
sekularizmi iyo arsebiTi winapiroba demokratiisaTvis da  
religiis Tavisuflebisa da kanonis winaSe Tanasworobis garantis  
saxiT moqmedebda.  
is aseve icavda saxelmwifos, rom raime  
upiratesoba ar mieniWebina romelime religiisa TuU rwmenisaTvis;  
Sesabamisad, sekularuli saxelmwifo ver moixmobs religiur  
aRmsareblobas  
sakanonmdeblo  
funqciebis  
Sesrulebisas.  
sakonstitucio sasamarTlos mosamarTleebma daadgines, inter alia:  
`sekularizmi  
socialuri da kulturuli cxovrebisa, romelic efuZneba  
erovnul suverenitets, demokratias, Tavisuflebasa da  
aris  
samoqalaqo  
organizatori  
politikuri,  
mecnierebas. sekularizmi aris principi, romelic adamians  
sTavazobs SesaZleblobas, gaimyaros Tavisi pirovnuloba azris  
TavisuflebiT da romelic, politikasa da religiur rwmenas  
Soris gansxvavebis dadgeniT, sindisisa da religiis Tavisuflebas  
qmediTs xdis. religiaze dafuZnebul sazogadoebebSi, romlebic  
funqcionireben religiuri azrebiTa da religiuri wesebiT,  
politikuri organizacia religiuri xasiaTisaa. sekularul  
reJimSi religia politikuri rolisagan Tavisufldeba. is aRar  
warmoadgens Tanamdebobis pirTa iaraRs da inarCunebs Tavis  
pativsacem adgils, romelic ganisazRvreba yvela adamianis  
sindisiT...~.  
mis daurRvevel bunebaze miTiTebiT, sakonstitucio sasamarTlom  
daadgina, rom religiis, sindisisa da aRmsareblobis Tavisufleba,  
romelic igive ar aris, rac calkeuli religiuri niSnebis  
tarebis ufleba, pirvel rigSi, iZleva Tavisuflad arCevis  
garantias, mihyves Tu ara piri ama Tu im religias. man axsna, rom  
individualuri aRmsareblobis piraduli sferos farglebs miRma  
religiis  
sajaro  
gamomJRavnebis  
wesrigis  
Tavisufleba  
motiviT,  
SesaZloa  
raTa  
SeizRudos  
daculi iqnes  
miRwevis  
sekularizmis principi.  
yvela Tavisufalia, airCios, ra Caicvas, magram aseve pativi unda  
sces sazogadoebis socialur da religiur Rirebulebebsa da  
tradiciebs. Tumca roca religiis gavleniT individebs Tavs  
moexvaT specialuri Cacmuloba, es religia warmodgenili da  
aRqmuli iqna, rogorc Rirebulebebis erTianoba, romelic  
SeusabamobaSi modioda Tanamedrove sazogadoebasTan. ufro metic,  
13  
TurqeTSi, sadac mosaxleobis umravlesoba muslimani iyo,  
islamuri Tavsaburavis tarebis savaldebulo religiur  
valdebulebad aRiareba gamoiwvevda Rrmad morwmune da morwmune  
muslimanTa da aTeistTa Soris diskriminacias im sababiT, rom  
nebismieri piri, vinc uars ityoda Tavsaburavis tarebaze, udavod  
CaiTvleboda religiis mowinaaRmdeged an arareligiurad.  
sakonstitucio sasamarTlom aseve aRniSna, rom studentebs  
ufleba unda hqondeT, imuSaon da ganaTleba miiRon mSvid,  
tolerantul da ormxrivad damxmare atmosferoSi, am miznisagan  
religiuri mikuTvnebis gamomxatveli niSnebiT acdenis gareSe. man  
daadgina, rom imis miuxedavad, islamuri Tavsaburavi iyo Tu ara  
islamis gamoxatuleba, am tipis religiuri simbolosaTvis  
umaRles saganmanaTleblo dawesebulebebSi samarTlebrivi cnobis  
miniWeba  
ar  
Seesabameboda  
princips,  
romlis  
mixedviTac  
saxelmwifo unda iyos neitraluri, radgan igi valdebulia,  
moagvaros konfliqtebi sxvadasxva religiuri aRmsareblobisa da  
rwmenis mqone studentebs Soris.  
40. 1990 wlis 25 oqtombers ZalaSi Sevida #2547 kanonis me-17  
garadamavali nawili, romelic gulisxmobs:  
`umaRles  
saganmanaTleblo  
dawesebulebebSi  
unda  
iyos  
Cacmulobis Tavisufali arCevani, im pirobiT, Tu es ar  
ewinaaRmdegeba moqmed kanonebs.~  
41. 1991 wlis 9 aprilis gadawyvetilebaSi, romelic daibeWda  
oficialur gazeTSi 1991 wlis 31 ivliss, sakonstitucio  
sasamarTlom  
aRniSna,  
rom  
1989  
wlis  
7
marts  
miRebul  
gadawyvetilebaSi dadgenili principis Sesabamisad, zemoxsenebuli  
debuleba krZalavs umaRles saganmanaTleblo dawesebulebebSi  
religiuri niSniT Tavsaburavebis tarebas da, amgvarad, igi  
Seesabameba konstitucias. sakonstitucio sasamarTlom daadgina,  
inter alia:  
`... fraza `moqmedi kanonebi~ upirveles yovlisa miuTiTebs  
konstituciaze ... umaRles saganmanaTleblo dawesebulebebSi  
religiuri mrwamsis gamo kisrisa da Tmis CadriTa Tu  
TavsaburaviT  
Tanasworobis  
saganmanaTleblo  
dafarva  
ewinaaRmdegeba  
aseT SemTxvevebSi  
sadavo  
sekularizmisa  
da  
princips.  
umaRles  
debulebiT  
dawesebulebebSi  
nebadarTuli Cacmulobis arCevis Tavisufleba `ar gulisxmobs  
religiuri xasiaTis Cacmulobas an kisrisa da Tmebis CadriTa Tu  
TavsaburaviT dafarvas~,... am debulebiT (me-17 gardamavali  
nawilis) nebadarTuli Tavisufleba pirobiTia da ar unda  
ewinaaRmdegebodes `moqmed kanonebs~. sakonstitucio sasamarTlos  
1989 wlis 7 martis gadawyvetileba adgens, rom adamianis mier  
14  
kisrisa da Tmis CadriTa Tu TavsaburaviT dafarva pirvel  
yovlisa winaaRmdegobaSi modis konstituciasTan. Sesabamisad,  
zemoxsenebul nawilSi Camoyalibebuli piroba, romelic iTxovs,  
rom Cacmulobis arCevani ar ewinaaRmdegebodes moqmed kanonebs,  
Cacmulobis Tavisuflebis farglebidan iRebs kisrisa da Tmis  
CadriTa Tu TavsaburaviT dafarvas~...~.  
3. wesebis gamoyeneba stambulis universitetSi  
42. stambulis universiteti daarsda meTxuTmete saukuneSi da  
warmoadgens saxelmwifo umaRlesi saswavleblebis erT-erT  
ZiriTad centrs TurqeTSi. mas aqvs Cvidmeti fakulteti (ori  
samedicino fakultetis CaTvliT - Cerrahpaşa da Çapa) da Tormeti  
umaRlesi saganmanaTleblo skola. masSi iricxeba daaxloebiT 50  
000 studenti.  
43. 1994 wels, universitetis medicinis skolaSi meanobis kursze  
Caricxuli qali studentebis mier dawyebuli peticiis kampaniis  
Semdgom, proreqtorma gaavrcela memorandumi, romelSic axsna  
islamuri Tavsaburavis sakiTxis foni da Sesabamisi wesebis  
samarTlebrivi safuZveli, kerZod ki aRniSna:  
`meanobis kursis studentebisaTvis seminarebze Tavsaburavis  
tarebis akrZalva miznad isaxavs ara maTi aRmsareblobisa da  
religiis Tavisuflebis SezRudvas, aramed emorCileba moqmed  
kanonebsa da wesebs. TavianTi samuSaos Sesrulebisas meanebi da  
meddebi  
atareben  
uniformas.  
es  
uniforma  
aRwerili  
da  
gansazRvrulia  
janmrTelobis  
saministros  
mier gacemuli  
dadgenilebiT... studentebi, romlebsac surT am profesiis  
daufleba, informirebulni arian amis Sesaxeb. warmoidgineT meani  
studenti, romelic cdilobs, bavSvi moaTavsos inkubatorSi an  
gamoiyvanos  
iqidan,  
an  
saoperacio  
blokSi  
Tu  
dedaTa  
ganyofilebaSi exmareba eqims da atarebs grZelsaxeloebian  
paltos.~  
44. proreqtori Sewuxebuli iyo, rom islamuri Tavsaburavis  
tarebis nebarTvis moTxovnis kampaniam yvela sauniversiteto  
dawesebulebaSi miaRwia piks, riTac gaCnda wesrigis darRvevis  
riski, rac universitetSi, fakultetze, hospital Cerrahpaşa-Si da  
medicinis  
skolaSi  
areulobas  
gamoiwvevda.  
man  
mouwoda  
studentebs, damorCilebodnen Cacmis wesebs da Seaxsena pacientTa  
uflebebi.  
45. 1994 wlis 1 ivniss universitetis aRmasrulebelma miiRo  
rezolucia studentebisa da universitetis aparatisaTvis Cacmis  
wesebis Sesaxeb, romelSic naTqvamia:  
15  
`umaRles saswavleblebSi Cacmulobis maregulirebeli wesebi  
dadgenilia kanonebsa da dadgenilebebSi. sakonstitucio  
sasamarTlom miiRo gadawyvetileba, romelic universitetebSi  
religiuri niSnebis tarebas krZalavs.  
gadawyvetileba exeba Cveni universitetis yvela students da  
administraciul da sxva saxis akademiur personals, yvela doneze.  
saxeldobr, meddebi, meanebi, eqimebi da veterinarebi valdebulni  
arian, daemorCilon Cacmis wesebs, rogorc amas moiTxovs  
samecniero gaTvlebi da kanonmdebloba, janmrTelobis da sxva  
samecniero seminarebis dros (meddis saqmianobis, laboratoriuli  
samuSaos, qirurgiis da mikrobiolobiis Sesaxeb). vinc ar  
daemorCileba Cacmis wesebs, ar unda iqnes daSvebuli seminarebze.~  
46. 1998 wlis 23 Tebervals gavrcelda stambulis universitetis  
proreqtoris mier xelmowerili cirkulari, romelic Seicavda  
instruqciebs universitetSi im studentTa miRebis Sesaxeb,  
romlebic atarebdnen wvers an islamur Tavsaburavs (cirkularis  
teqsti ixileT me-16 punqtSi).  
47. 1998 wlis 9 ivliss universitetma miiRo rezolucia (#11),  
romlis mixedviT:  
`1. stambulis universitetis studentebi unda daemorCilon Cacmis  
Sesaxeb kanonier principebsa da wesebs, romlebic dadgenilia  
sakonstitucio  
sasamarTlosa  
da  
umaRlesi  
sasamarTlo  
organoebis gadawyvetilebebSi.  
2. studentebs ekrZalebaT iseTi tansacmlis tareba, romelic  
simbolurad asaxavs an gamoxatavs romelime religias, rwmenas,  
rasas  
an  
politikur  
Tu  
ideologiur  
damokidebulebas  
universitetis romelime institutsa Tu fakultetze an mis  
derefnebSi.  
3. studentebi unda daemorCilon wesebs, romlebic iTxovs  
specialuri tansacmlis tarebas profesiuli niSniT TavianT  
institutebsa da fakultetebze.  
4. fotosuraTebi, romlebsac studentebi awvdian institutebs an  
fakultetebs, gadaRebuli unda iqnes `anfasSi~ `Tavisa da kisris  
daufaravad~. isini unda iyos araumetes eqvsi Tvis win gadaRebuli  
da SesaZlebels unda xdides studentis identificirebas.  
5. nebismieri piri, vinc gamoxatavs zemoaRniSnuli punqtebis  
sawinaaRmdego damokidebulebas, an piri, romelic sityvierad,  
werilobiTi formiT Tu saqmianobiT mxars uWers amgvar  
16  
damokidebulebas,  
pasuxs  
agebs  
studentTa  
disciplinuri  
proceduris wesebis Tanaxmad~.  
4. studentTa disciplinuri saproceso wesebi  
48. studentTa disciplinuri saproceso  
wesebi,  
romlebic  
gamoqveynda 1985 wlis 13 ianvris oficialur gazeTSi, moicavs  
disciplinuri sasjelis xuT saxes: gafrTxilebas, SeniSvnas,  
studentobis  
erTi  
kviridan  
Tvemde  
droebiT  
SeCerebas,  
studentobis erTi an ori semestriT droebiT SeCerebas da  
garicxvas.  
49. universitetis derefnebSi islamuri Tavsaburavis ubralo  
tareba disciplinur gadacdomas ar warmoadgens.  
50. wesebis me-6(a) punqtis Tanaxmad, studenti, romlis `qceva da  
damokidebuleba ar Seefereba studentisas,~ miiRebs gafrTxilebas.  
SeniSvna, inter alia, miecema studentebs, romelTa qcevac imgvaria,  
rom kargaven pativiscemasa da rwmenas, romlebic maT moeTxovebaT  
an romlebic Slian leqciebs, seminarebs, praqtikul mecadineobebs  
laboratoriebSi an saseminaro darbazebSi (me-7 punqtis (a) da (e)  
qvepunqtebi). studentebi, romlebic pirdapir an arapirdapir  
zRudaven sxvaTa uflebebs iswavlon da aswavlon an visi qmedebac  
iwvevs siCumis, simSvidis da Sromisunarianobis darRvevas, rac  
aucilebelia umaRles saganmanaTleblo dawesebulebaSi, an vinc  
amgvar dawesebulebebSi erTveba politikur saqmianobaSi, pasuxs  
agebs studentobis erTi kviridan erT Tvemde droebiTi SeCerebiT  
(me-8 punqtis (a) da (c) qvepunqtebi). me-9 punqtis (j) qvepunqti adgens,  
rom studentebi, romlebic organizebas ukeTeben an monawileoben  
arasanqcirebul mitingebSi universitetis derefnebSi, pasuxs  
ageben studentobis erTidan or semestramde droebiTi SeCerebiT.  
51. disciplinur saCivarTa gamoZiebis procedura Camoyalibebulia  
13-34 wesebSi. me-16 da 33-e punqtebis mixedviT, pativi unda eces  
studentTa dacvis uflebas da disciplinurma sabWom unda  
gaiTvaliswinos is mizezebi, ramac ganapiroba studentis mier  
wesebis darRveva. yvela disciplinuri RonisZieba eqvemdebareba  
administraciul sasamarTloSi sasamarTlo gadasinjvas.  
5. universitetis organoTa mier regulirebis ufleba  
52. vinaidan konstituciis 130-e muxlis Tanaxmad umaRlesi  
saswavleblebi sajaro samarTlis iuridiuli pirebia, maT  
eniWebaT avtonomiis xarisxi da eqvemdebarebian saxelmwifo  
kontrols,  
samenejmento  
rac  
imaSi  
gamoixateba,  
mier,  
rom  
rogoricaa  
isini  
imarTebian  
proreqtori,  
organoebis  
delegirebuli kanonieri uflebebiT.  
17  
#2547 kanonis me-13 nawilis Sesabamisi nawili ambobs:  
`... (b) proreqtorebs aqvT Semdegi uflebebi, kompetencia da  
valdebulebebi:  
1. uxelmZRvanelon universitetis gamgeobis Sexvedrebs, danergon  
maTi  
rezoluciebi,  
ganixilon  
universitetis  
gamgeobis  
winadadebebi da miiRon saWiro gadawyvetilebebi da uzrunvelyon,  
rom universitetis dawesebulebebma imuSaon koordinirebuli  
wesiT,...  
5.  
zedamxedveloba  
da  
monitoringi  
gauwios  
universitetis  
departamentebs da universitetis aparats yvela doneze.  
proreqtori upirvelesad pasuxs agebs usafrTxoebis zomebis  
miRebaze  
da  
universitetis  
muSaobis  
administraciul  
da  
samecniero aspeqtebis zedamxedvelobasa da monitoringze...~  
53. #2547 kanonis me-13 nawilis Tanaxmad, proreqtorisaTvis  
miniWebuli monitoringisa da zedamxedvelobis ufleba  
eqvemdebareba administraciuli sasamarTloebis mier dawesebul  
kanonierebisa da yuradRebiT Seswavlis moTxovnebs.  
C. sakonstitucio sasamarTlos gadawyvetilebebis samotivacio  
nawilis savaldebuli Zala  
54. sakonstitucio sasamarTlom Tavis 1999 wlis 27 maisis  
gadawyvetilebaSi (E. 1998/58, K. 1999/19), romelic daibeWda 2000  
wlis 4 martis oficialur gazeTSi (Official Gazette), daadgina, inter  
alia:  
`sakanonmdeblo da aRmasrulebeli organoebisaTvis savaldebuloa  
rogorc gadawyvetilebaTa sarezolucio nawilebi, aseve mTliani  
motivaciac.  
gadawyvetilebebsa  
da  
maTSi  
Camoyalibebul  
motivaciaSi dadgenilia standartebi, romlebiTac sakanonmdeblo  
saqmianoba unda Sefasdes, da am saqmianobisaTvis dawesebulia  
saxelmZRvanelo direqtivebi.~  
D. SedarebiTi samarTali  
55. oc weliwadze metia islamuri Tavsaburavebis adgili  
saxelmwifo ganaTlebis sferoSi evropaSi debatebis sagnad iqca.  
umetes evropul saxelmwifoSi debatebi ZiriTadad exeboda  
dawyebiT da saSualo skolebs. Tumca TurqeTSi, azerbaijansa da  
albaneTSi debatebi exeboda ara marto individis Tavisuflebis  
Temas,  
aramed  
aseve  
islamuri  
Tavsaburavis  
politikur  
mniSvnelobasac. es is wevri saxelmwifoebia, romlebmac umaRles  
18  
saswavleblebSi  
daaweses.  
islamuri  
Tavsaburavis  
tarebaze  
SezRudva  
56. safrangeTSi, sadac sekularizmi respublikuri Rirebulebebis  
erT-erT ZiriTad qvakuTxedad iTvleba, kanoni, romelic  
sekularizmis principis Sesabamisad aregulirebs saxelmwifo  
dawyebiT da saSualo skolebSi religiuri mikuTvnebis  
gamomxatveli niSnebisa da tansacmlis tarebas, miRebuli iqna 2004  
wlis 14 marts. kanoniT ganaTlebis kodeqss daemata axali muxli  
L. 141-5-1, romlis Tanaxmad: `saxelmwifo dawyebiT da saSualo  
skolebSi im niSnebisa da tansacmlis tareba, romlebiTac  
moswavle zedmetad gamoxatavs Tavis religiur mikuTvnebas,  
akrZalulia. skolis wesebiT unda dadgindes, rom disciplinuri  
samarTalwarmoebis dawyebas win unda uswrebdes moswavlesTan  
dialogi~.  
es aqti Seexeba yvela saxelmwifo skolasa Tu saganmanaTleblo  
dawesebulebas, bakalavriatis Semdgomi kursebis CaTvliT (grandes  
écoles-Si Sesasvleli mosamzadebeli kursebi da daxelovnebis  
treningis kursebi). is ar moicavs saxelmwifo universitetebs. amas  
garda, 2004 wlis 18 maisis cirkulari naTels xdis, rom aqti exeba  
`... niSnebs..., rogoricaa islamuri Tavsaburavi, rac ar unda erqvas  
mas, kipa an Zalian didi zomis jvari, romelic dauyovnebliv  
amocnobads xdis matareblis religiur mikuTvnebulobas.~  
57. belgiaSi franguli sazogadoebrivi jgufis 1994 wlis 13  
martis dekreti adgens, rom sazogadoebaSi ganaTleba unda iyos  
neitraluri.  
moswavleebs  
principSi  
ufleba  
aqvT,  
ataron  
religiuri niSnebi. Tumca maT amis ufleba aqvT mxolod maSin, Tu  
daculia adamianis uflebebi, sxvaTa reputacia, erovnuli  
usafrTxoeba, sajaro wesrigi, sazogadoebrivi janmrTeloba da  
morali da es Seesabameba Sida wesebs. garda amisa, maswavleblebma  
ar unda dauSvan maT daqvemdebarebaSi myofTa mier religiuri da  
filosofiuri  
prozelitizmi  
an  
moswavleebis  
mier  
an  
moswavleebis meSveobiT politikuri dapirispirebis organizeba.  
dekreti adgens, rom SezRudvebi SeiZleba dawesdes skolis  
wesebiT. 2004 wlis 19 maiss frangulma sazogadoebrivma jgufma  
gamosca  
dekreti,  
romelic  
miznad  
isaxavda  
mopyrobis  
Tanasworobis dawesebas. flamandiur sazogadoebriv jgufSi  
skolebSi ar arsebobs aranairi uniformis politika imis Sesaxeb,  
unda iqnes Tu ara nebadarTuli religiuri an filosofiuri  
niSnebis tareba. zogierTi atarebs, zogic  
ara. rodesac  
moswavleebs ufleba aqvT, ataron msgavsi niSnebi, SeiZleba  
SezRudvebi dawesdes higienisa da usafrTxoebis safuZvliT.  
58. sxva qveynebSi (avstria, germania, holandia, espaneTi, SvedeTi,  
Sveicaria  
da  
gaerTianebuli  
samefo),  
rig  
SemTxvevebSi  
19  
samarTlebrivi debatebis Semdgom, saxelmwifo saganmanaTleblo  
organoebi nebas rTaven musliman moswavleebsa da studentebs,  
ataron islamuri Tavsaburavebi.  
59. germaniaSi, sadac debatebi imarTeboda im sakiTxze, unda  
hqonodaT Tu ara maswavleblebs ufleba, etarebinaT islamuri  
Tavsaburavebi,  
2003  
wlis  
24  
seqtembers  
sakonstitucio  
sasamarTlom maswavlebelsa da baden-vurtenbergis miwas Soris  
saqmeze daadgina, rom kanonSi amkrZalavi normis ararseboba  
niSnavda, rom maswavleblebs ufleba hqondaT, Tavsaburavi  
etarebinaT. Sesabamisad, amiT miwis sakanonmdeblo organo  
valdebuli gaxda, saxelmwifo skolebSi islamuri Tavsaburavis  
tarebis akrZalvis survilis SemTxvevaSi, daedgina Cacmis wesebi.  
60.  
avstriaSi  
ar  
arsebobs  
specialuri  
kanonmdebloba  
Tavsaburavis, turbanis an kipas tarebis Sesaxeb. zogadad  
dadgenilia, rom Tavsaburavis tarebis akrZalva gamarTlebuli  
iqneba mxolod im SemTxvevaSi, Tu amiT safrTxe eqmneba  
moswavleTa janmrTelobasa da usafrTxoebas.  
61. gaerTianebul samefoSi tolerantuli midgomaa im moswavleTa  
mimarT,  
romlebic  
atareben  
religiur  
niSnebs.  
islamur  
TavsaburavebTan dakavSirebuli sirTuleebi iSviaTia. am sakiTxze  
debatebi gaimarTa mxolod skolebSi rasobrivi diskrimanaciis  
aRmofxvris konteqstSi mravalkulturuli xasiaTis SenarCunebis  
mizniT (ix., saxeldobr, Mandla v. Dowell, ‘The Law Reports’ 1983, 548-570).  
rasobrivi  
Tanasworobis  
komisiam,  
romlis  
gadawyvetilebac  
mxolod sarekomendacio saxiaTisaa, aseve ganixila islamuri  
Tavsaburavis sakiTxi 1988 wels saqmeSi Altrincham Grammar School,  
romelic dasrulda kompromisiT kerZo skolasa da ojaxis  
wevrTagan or das Soris, romlebic iTxovdnen uflebas, skolaSi  
etarebinaT islamuri Tavsaburavi. skola daTanxmda, maTTvis neba  
daerTo, etarebinaT Tavsaburavi, Tu igi iqneboda Ria lurji  
(skolis formis feri), kiserze Sekruli, dekoraciis gareSe.  
saqmeSi R (begumis gamoyenebis Sesaxeb) damrigeblisa da denbais  
umaRlesi skolis winaaRmdeg (2004) umaRles sasamarTlos unda  
gadaewyvita dava skolasa da musliman moswavles Soris,  
romelsac surda jilbabis tareba (grZelsaxeloebiani xalaTi).  
skola moiTxovda, rom moswavleebs etarebinaT forma, romlis  
erT-erTi variacia iyo Tavsaburavi da shalwar kameeze (grZeli  
tradiciuli induri tansacmeli). 2004 wlis ivnisSi umaRlesma  
sasamarTlom ar daakmayofila moswavlis sarCeli, daadgina ra,  
rom misi religiis Tavisufleba ar darRveula. Tumca es  
gadawyvetileba  
2005  
wlis  
martSi  
Secvala  
saapelacio  
sasamarTlom, romelmac CaTvala, rom adgili hqonda moswavlis  
religiis TavisuflebaSi Carevas, radgan gaerTianebul samefoSi  
20  
muslimanTa umciresoba Tvlida, rom jilbabis tareba gardatexis  
asakSi religiur movaleobas warmoadgenda da am moswavles Rrmad  
sjeroda am mosazrebisa. skolis administraciam ver warmoadgina  
Carevis gamamarTlebeli mizezi, radgan gadawyvetilebis miRebis  
procesi ar Seesabameboda religiis Tavisuflebis moTxovnebs.  
62. espaneTSi kanoniT akrZaluli ar aris saxelmwifo skolebSi  
religiuri Tavsaburavebis tareba. 1996 wlis 26 ianvris ori  
samefo dekretiT, romlebic Seexeba dawyebiT da saSualo  
skolebs,  
Tu  
kompetenturma,  
avtonomiurma  
sazogadoebrivma  
organom sxva specialuri RonisZiebebi ar miiRo, skolis  
mmarTvelebs ufleba aqvT, gamoscen skolis wesebi, romlebSic  
SeiZleba Setanili iqnes Cacmis Sesaxeb debulebebi. zogadad  
saxelmwifo skolebSi Tavsaburavis tareba nebadarTulia.  
63. fineTsa da SvedeTSi skolaSi dasaSvebia Cadris tareba. Tumca  
gansxvavebaa dadgenili burkas (Cadri, romelic faravs mTel  
sxeulsa da saxes) da niqabs (Cadri, romelic faravs sxeulis zeda  
nawils,  
Tvalebis  
garda)  
Soris.  
SvedeTSi  
erovnulma  
saganmanaTleblo saagentom 2003 wels gamosca savaldebulo  
direqtivebi. am direqtivebiT skolebs ufleba eZlevaT, akrZalon  
burkasa da niqabis tareba, im pirobiT, rom amas gaakeTeben sqesTa  
Soris Tanasworobis saerTo Rirebulebebisa da demokratiuli  
principebis pativiscemis Sesaxeb dialogis suliskveTebiT, rasac  
efuZneba saganmanaTleblo sistema.  
64. holandiaSi, sadac islamuri Tavsaburavi ganixileba ufro  
metad diskriminaciis, vidre religiuri Tavisuflebis WrilSi,  
damokidebuleba mis mimarT zogadad tolerantulia. 2003 wels  
gamoica arasavaldebulo Zalis mqone direqtiva. skolebs ufleba  
aqvT, moswavleebs mosTxovon formis tareba, im pirobiT, rom es  
wesebi ar iqneba diskriminaciuli, iqneba skolis mimdinareobis  
nawili da maTi darRvevisaTvis dawesebuli sasjeli ar iqneba  
araproporciuli. burkas akrZalva gamarTlebulia im mizeziT, rom  
saWiroa moswavleTa identifikacia da maTTan komunikacia. amas  
garda, 1997 wels Tanaswori mopyrobis komisiam daadgina, rom  
gakveTilebze Cadris tarebis akrZalva ar iyo diskriminaciuli  
xasiaTis qmedeba.  
65. sxva ramdenime qveyanaSi (CexeTis respublika, saberZneTi,  
ungreTi, poloneTi da slovakeTi) islamuri Tavsaburavis Temas  
detaluri samarTlebrivi debatebi jer ar warmouSvia.  
E. evropis sabWos Sesabamisi dokumentebi umaRlesi ganaTlebis  
Sesaxeb  
21  
66. evropis sabWos mier miRebul sxvadasxva dokuments Soris  
umaRlesi ganaTlebis Sesaxeb, pirvel rigSi, unda aRiniSnos  
saparlamento  
umciresobebisTvis  
asambleis  
umaRlesi  
rekomendacia  
ganaTlebis  
#1353  
xelmisawvdomobis  
(1998)  
Sesaxeb, romelic miRebuli iqna 1998 wlis 27 ianvars, da  
ministrTa komitetis rekomendacia # R (98) 3 umaRlesi ganaTlebis  
xelmisawvdomobis Sesaxeb, romelic miRebuli iqna 1998 wlis 17  
marts.  
am sferoSi sxva Sesabamisi instrumenti aris evropis sabWosa da  
`iuneskos~ erToblivi konvencia evropis regionSi umaRlesi  
ganaTlebis kvalifikaciis cnobis Sesaxeb, romelic xelmowerili  
iqna 1997 wlis 11 aprils lisabonSi da ZalaSi Sevida 1999 wlis 1  
Tebervals.  
67. evropis regionSi umaRlesi ganaTlebis kvalifikaciis cnobis  
Sesaxeb konvenciis preambulaSi naTqvamia:  
`im faqtis aRiareba, rom ganaTlebis ufleba adamianis uflebaa da  
rom  
gaRrmavebis saSualebaa, warmoadgens gansakuTrebulad mdidar  
kulturul da samecniero Rirebulebas individisa da  
sazogadoebisaTvis...~  
umaRlesi  
ganaTleba,  
romelic  
codnis  
miRebisa  
da  
68. 1998 wlis 17 marts evropis sabWos ministrTa komitetma miiRo  
rekomendacia # R (98) 3 umaRlesi ganaTlebis xelmisawvdomobis  
Sesaxeb. rekomendaciis preambulaSi naTqvamia:  
`... umaRlesi ganaTleba gansakuTrebul rols TamaSobs adamianis  
uflebebisa da ZiriTadi Tavisuflebebis xelSewyobasa da  
pluralisturi demokratiisa da tolerantobis gaZlierebaSi (da)...  
is  
SesaZleblobas, miiRon umaRlesi ganaTleba, Tavisi wvlili Seaqvs  
demokratiis uzrunvelyofaSi da socialuri daZabulobis  
situaciebSi rwmenis aRdgenaSi...~  
afarToebs  
sazogadoebis  
yvela  
jgufis  
wevrTaTvis  
69. analogiurad, evropis sabWos saparlamento asambleis mier 1998  
wlis 27 ianvars miRebuli, umciresobaTaTvis umaRlesi ganaTlebis  
xelmisawvdomobis Sesaxeb #1353 (1998) rekomendaciis me-2 muxlSi  
naTqvamia:  
`ganaTlebis miReba adamianis ZiriTadi uflebaa da, Sesabamisad,  
mis yvela safexurze, umaRlesi ganaTlebis CaTvliT, Tanabrad  
unda  
miuwvdebodes  
xeli  
evropis  
kulturuli  
konvenciis  
xelmomwer saxelmwifoTa yvela mudmiv mcxovrebs.~  
samarTali  
22  
I. konvenciis me-9 muxlis savaraudo darRveva  
70.  
ganmcxadeblis  
azriT,  
umaRles  
saganmanaTleblo  
tarebis akrZalva  
dawesebulebebSi  
islamuri  
Tavsaburavis  
warmoadgenda ukanono Carevas mis religiis TavisuflebaSi,  
kerZod, mis uflebaSi, gaecxadebina sakuTari religia.  
man moixmo konvenciis me-9 muxli, romelic ambobs:  
1. `yvelas  
aqvs  
ufleba  
azris,  
sindisisa  
da  
religiis  
Tavisuflebisa;  
es ufleba moicavs religiis an rwmenis  
Secvlis Tavisuflebas da, agreTve, Tavisuflebas, rogorc  
individualurad, ise sxvebTan erTad, saqveynod an gankerZoebiT,  
gaacxados Tavisi religia Tu rwmena aRmsareblobiT, swavlebiT,  
wesebis dacviTa da ritualebis aRsrulebiT.  
2. religiis an rwmenis gacxadebis Tavisufleba eqvemdebareba  
mxolod iseT SezRudvebs, romlebic gaTvaliswinebulia kanoniT  
da aucilebelia demokratiul sazogadoebaSi sazogadoebrivi  
usafrTxoebis  
janmrTelobis  
interesebisaTvis,  
Tu moralis  
sazogadoebrivi  
wesrigis,  
uflebaTa da  
an  
sxvaTa  
TavisuflebaTa dasacavad.~  
A. palatis gadawyvetileba  
71. palatam daadgina, rom stambulis universitetis wesebiT,  
romlebiTac ikrZaleboda islamuri Tavsaburavis tareba, da  
SemdgomSi gatarebuli RonisZiebebiT moxda Careva ganmcxadeblis  
uflebaSi, gaemJRavnebina sakuTari religia. palatam scada,  
daedgina, iyo Tu ara es Careva gaTvaliswinebuli kanoniT da  
emsaxureboda Tu ara konvenciis me-9 muxlis meore punqtSi  
CamoTvlil romelime kanonier mizans. principSi, Careva iyo  
kanonieri da proporciuli miznisa, romelsac igi emsaxureboda,  
Sesabamisad, iyo `saWiro demokratiuli sazogadoebisaTvis~ (ix.  
palatis gadawyvetilebis punqtebi 66 da 116).  
B. mxareTa komentarebi didi palatis winaSe  
72. 2004 wlis 27 seqtembers dasmul moTxovnaSi, saqme gadascemoda  
did palatas, aseve mosmenaze zepiri prezentaciis dros  
ganmcxadebelma gaaprotesta safuZvlebi, romlebze dayrdnobiTac  
palatam daadgina, rom adgili ar hqonia konvenciis me-9 muxlis  
darRvevas.  
73. Tumca 2005 wlis 25 ianvars didi palatisaTvis miwodebul  
werilobiT komentarebSi man ganacxada, rom ar iTxovda  
23  
qalTaTvis islamuri Tavsaburavis yvelgan tarebis uflebis  
samarTlebriv cnobas, inter alia, misi sityvebi ase JRerda: `seqciis  
gadawyvetilebaSi  
bundovania  
cneba,  
romlis  
Tanaxmadac  
Tavsaburavis tarebis ufleba yovelTvis ar iqneba daculi  
religiis TavisuflebiT. me ar vewinaaRmdegebi aseT midgomas.~  
74. mTavrobam sTxova did palatas, daemtkicebina palatis  
gadawyvetileba, rom adgili ar hqonia me-9 muxlis darRvevas.  
C. sasamarTlos Sefaseba  
75. sasamarTlom unda ganixilos, moxda Tu ara ganmcxadeblis me-9  
muxliT garantirebul uflebaSi Careva da Tu moxda, iyo Tu ara  
es Careva `gaTvaliswinebuli kanoniT~, emsaxureboda Tu ara  
kanonier mizans da iyo Tu ara `demokratiuli sazogadoebisaTvis  
saWiro~ konvenciis me-9 muxlis me-2 punqtis Sinaarsidan  
gamomdinare.  
1. moxda Tu ara Careva  
76. ganmcxadebelma ganacxada, rom Cacmulobis misi arCevani  
aRqmuli unda yofiliyo im religiuri wesisadmi damorCilebad,  
romelsac igi `miRebul praqtikad~ Tvlida. igi amtkicebda, rom  
universitetebSi islamuri Tavsaburavis tarebis SezRudva iyo  
pirdapiri Careva mis uflebaSi, gaemJRavnebina Tavisi religia.  
77. mTavrobas am sakiTxTan dakavSirebiT didi palatisaTvis  
komentarebi ar miuwodebia.  
78. sakiTxze, hqonda Tu ara adgili Carevas, didma palatam ZalaSi  
datova palatis daskvna (ix. palatis gadawyvetileba, punqti 71):  
`ganmcxadebelma  
aRniSna,  
rom  
Tavsaburavis  
tarebiT  
igi  
emorCileboda religiis moTxovnebs da amgvarad gamoxatavda Tavis  
survils,  
valdebulebebi.  
mkacrad  
daecva  
islamuri  
misi gadawyvetileba,  
rwmeniT  
dawesebuli  
etarebina  
Sesabamisad,  
Tavsaburavi, SesaZloa miCneuli iqnes religiiT an rwmeniT  
motivirebulad an STagonebulad da imis dadgenis gareSe, aseTi  
gadawyvetileba  
yvela  
saqmeSi  
religiuri  
valdebulebis  
Sesasrulebladaa Tu ara miRebuli, sasamarTlo varaudobs, rom  
gansaxilveli wesebi, romlebiTac universitetebSi islamuri  
Tavsaburavis tarebis uflebaze dawesda adgilisa da xasiaTis  
mixedviT  
SezRudvebi,  
warmoadgenda  
Carevas  
ganmcxadeblis  
uflebaSi, gamoexata Tavisi religia.~  
2. `gaTvaliswinebuli kanoniT~  
24  
(a) mxareTa komentarebi didi palatis winaSe  
79. ganmcxadeblis mtkicebiT, arc 1993 wels, rodesac igi Cairicxa  
universitetSi, da arc amis Semdeg universitetebSi islamuri  
Tavsaburavis tarebis SezRudvis Sesaxeb `dawerili kanoni~ ar  
arsebobda. man axsna, rom studentTa disciplinuri saproceduro  
wesebis Tanaxmad, islamuri Tavsaburavis ubralod tareba  
disciplinur gadacdomas ar warmoadgenda (ix. zemoT, punqtebi 49  
da 50). pirveli aqti, riTac SeizRuda Tavsaburavis tarebis misi  
ufleba, iyo universitetis proreqtoris mier 1998 wlis 23  
Tebervals gamocemuli cirkulari, romelic gamoica oTxnaxevari  
wlis Semdeg.  
80. ganmcxadeblis mtkicebiT, azrsmoklebuli da ukanonoa imaze  
kamaTi,  
rom  
wesebs  
samarTlebriv  
safuZvlad  
TurqeTis  
sasamarTloebis praqtika daedo, radgan sasamarTloebs aqvT  
mxolod kanonebis Sefardebis da ara axali samarTlebrivi  
wesebis Seqmnis iurisdiqcia. miuxedavad imisa, rom sakonstitucio  
sasamarTlo Tavis 1989 wlis 7 martisa da 1991 wlis 9 aprilis  
gadawyvetilebebSi (ix. punqtebi 39 da 41) ar moqmedebda ultra vires  
calkeul saqmeebSi Tavsaburavis akrZalviT, kanonmdebelma am  
gadawyvetilebaTagan pirveli ar aRiqva, rogorc islamuri  
Tavsaburavis akrZalvis Sesaxeb kanonmdeblobis Seqmnis moTxovna.  
ar arsebobda aranairi moqmedi sakanonmdeblo debuleba, romelic  
krZalavda umaRles saganmanaTleblo dawesebulebebSi studentTa  
mier  
Tavsaburavis  
tarebas,  
maSin,  
roca  
sakonstitucio  
sasamarTlos mier mis gadawyvetilebaSi miTiTebuli motivacia  
kanonis Zalis mqone ar iyo.  
81. ganmcxadebeli acxadebs, rom maSin, roca universitetis  
organoebi, proreqtoris ofisisa da dekanatebis CaTvliT, udavod  
Tavisufalni iyvnen, gamoeyenebinaT maTTvis kanoniT miniWebuli  
uflebebi, kanoniT gansazRvruli iyo aseve am uflebaTa farglebi  
da sazRvrebi, iseve, rogorc procedurebi, Tu rogor unda  
momxdariyo am uflebebiT sargebloba, gaTvaliswinebuli iyo,  
agreTve, organoTa mier uflebamosilebis gadametebis winaaRmdeg  
dacvis garantiebi. manamde proreqtors ar hqonda ufleba, arc  
moqmedi kanonebiT da arc studentTa disciplinuri saproceso  
wesebiT, `Tavsaburaviani~ studentisaTvis aekrZala universitetis  
derefnebsa  
kanonmdebels  
da  
sagamocdo  
arc erT  
oTaxebSi  
etapze ar  
Sesvla.  
ucdia  
amas  
skolebsa  
garda,  
da  
universitetebSi religiuri niSnebis tarebaze zogadi akrZalvis  
daweseba da parlamentSi amgvari akrZalvisaTvis arasodes mxari  
ar dauWeriaT, miuxedavad im mwvave debatebisa, romlebic  
warmoiSva Tavsaburavebis irgvliv. ufro metic, is faqti, rom  
administraciulma organoebma ar daadgines zogadi wesebi  
umaRles saganmanaTleblo dawesebulebebSi studentTa mier  
25  
Tavsaburavis  
tarebaze  
disciplinuri  
sasjelebis  
dawesebis  
Sesaxeb, niSnavda, rom aseTi SezRudvebi ar arsebobda.  
82. ganmcxadebeli miiCnevda, rom mis uflebaSi Careva ar iyo  
ganWvretadi da `kanonze~ dafuZnebuli konvenciis Sinaarsidan  
gamomdinare.  
83. mTavrobam kvlav sTxova did palatas, daemtkicebina palatis  
mier am sakiTxze gakeTebuli daskvnebi.  
(b) sasamarTlos Sefaseba  
84. sasamarTlo moixmobs mis mier dadgenil praqtikas, romlis  
mixedviTac `gaTvaliswinebulia kanoniT~ pirvel rigSi moiTxovs,  
rom  
sadavo  
RonisZieba  
gaTvaliswinebuli  
iyos  
erovnuli  
kanonmdeblobiT. is aseve miuTiTebs Sesabamisi kanonis xarisxze,  
moiTxovs ra, rom kanoni iyos pirebisaTvis xelmisawvdomi da  
sakmarisi sizustiT Camoyalibebuli, raTa maT, saWiroebis  
SemTxvevaSi Sesabamisi rCeviT, SeZlon ganWvriton, konkretul  
garemoebebSi gonivruli xarisxiT, is Sedegebi, romlebic mohyveba  
maT qcevas, da daareguliron TavianTi qmedeba (Gorzelik and Others v.  
Poland, [GC], # 44158/98, punqti 64, ECHR 2004-…).  
85. sasamarTlo adgens, rom ganmcxadeblis argumenti TurqeTis  
kanonmdeblobis bundovanobis Sesaxeb ar exeboda 1998 wlis 23  
Tebervlis cirkulars, rasac efuZneboda leqciebze, seminarebsa  
Tu praqtikul mecadineobebze studentTa mier Cadris tarebis  
akrZalva. es cirkulari gamocemuli iqna stambulis universitetis  
proreqtoris mier, romelic, rogorc xelmZRvaneli piri ZiriTadi  
gadawyvetilebebis miRebis uflebiT, pasuxismgebeli iyo, winaswar  
ganeWvrita  
da  
monitoringi  
daewesebina  
universitetis  
funqcionirebis administraciul da samecniero aspeqtebze. man  
cirkulari gamosca #2547 kanonis me-13 nawilis (ix. zemoT, punqti  
52) da manamde miRebuli maregulirebeli debulebebis Sesabamisad.  
86. ganmcxadeblis TqmiT, cirkulari ar Seesabameboda #2547  
kanonis me-17 gardamaval nawils, romelic ar krZalavda islamur  
Tavsaburavebs, da ar arsebobda arc erTi samarTlebrivi norma,  
romelic maregulirebeli debulebis safuZveli SeiZleboda  
gamxdariyo.  
87. Sesabamisad, sasamarTlom unda ganixilos, SeiZleboda Tu ara,  
rom  
#2547  
kanonis  
me-17  
gardamavali  
nawili  
yofiliyo  
cirkularis samarTlebrivi safuZveli. am kuTxiT igi imeorebs,  
rom erovnuli kanonmdeblobis interpretaciisa da gamoyenebis  
ufleba, pirvel rigSi, Sidasaxelmwifoebrivi organoebis, kerZod  
ki sasamarTloebis prerogativaa (ix. Kruslin v. France, 1990 wlis 24  
26  
aprilis gadawyvetileba, seria A, # 176-A, gv. 21, punqti 29) da  
aRniSnavs, rom cirkularis ukanonobis argumentis uaryofisas  
administraciuli  
sasamarTloebi  
uzenaesi  
administraciuli  
sasamarTlosa da sakonstitucio sasamarTlos dadgenil praqtikas  
eyrdnobian (ix. zemoT, punqti 19).  
88.  
rac  
Seexeba  
terminebs  
`kanonis  
Sesabamisad~  
da  
`gaTvaliswinebulia kanoniT~, romlebic gvxvdeba konvenciis me-8-  
me-11 muxlebSi, sasamarTlo adgens, rom terminSi `kanoni~ igi  
yovelTvis mis `arss~ igebda da ara `formalur~ gamoxatulebas;  
igi gulisxmobs rogorc `werilobiT kanons~, romelic moicavs  
dabali rangis pirTa mier gamocemul aqtebs (De Wilde, Ooms and  
Versyp v. Belgium, 1971 wlis 18 ivnisis gadawyvetileba, seriaA #12, gv.  
45, punqti 93), ise parlamentis mier miniWebuli damoukidebeli  
sakanonmdeblo  
uflebamosilebis  
safuZvelze  
profesional  
xelmZRvanel organoTa mier miRebul maregulirebel RonisZiebebs  
(Bartold v. Germany, 1985 wlis 25 martis gadawyvetileba, seria A # 90,  
gv. 21, punqti 46) da dauwerel kanonebs. `kanonSi~ igulisxmeba  
rogorc sakanonmdeblo organos mier miRebuli kanoni, ise  
mosamarTlis mier dadgenili `kanoni~ (ix., sxva wyaroebs Soris,  
Sunday Times v. the United Kingdom (#1), 1979 wlis 26 aprilis  
gadawyvetileba, seria A, # 30, gv. 30, punqti 47; Kruslin v. France, 1990  
wlis 24 aprilis gadawyvetileba, seria A # 176-A, gv. 21, punqti 29;  
daCasado Coca v. Spain, 1994 wlis 24 Tebervlis gadawyvetileba, seria  
A # 285-A, gv. 18, punqti 43). jamSi, `kanoni~ aris moqmedi norma  
kompetenturi sasamarTloebis ganmartebiT.  
89. Sesabamisad, sakiTxi ganxiluli unda iqnes ara marto #2547  
kanonis me-17 gardamavali nawilis, aramed aseve Sesabamisi  
sasamarTlo praqtikis safuZvelze.  
amasTan mimarTebaSi sakonstitucio sasamarTlom 1991 wlis 9  
aprilis gadawyvetilebaSi (ix. punqti 41) aRniSna, rom am nawilis  
Tanaxmad, umaRles saganmanaTleblo dawesebulebebSi Cacmis  
Tavisufleba absoluturi ar aris. am debulebis mixedviT,  
studentebi Tavisufalni arian Cacmulobis AarCevaSi, `im pirobiT,  
rom maTi arCevani winaaRmdegobaSi ar modis moqmed kanonebTan~.  
90. Sesabamisad, kamaTi Seexeba zemoxsenebul debulebaSi frazis  
`moqmedi kanoni~ mniSvnelobas.  
91. sasamarTlo imeorebs, rom ganWvretadobis cnebis farglebi  
damokidebulia gansaxilveli instrumentis Sinaarsis xarisxze,  
sferoze, romelsac igi faravs, da im pirTa raodenobasa da  
statusze, romelTac exeba. mxedvelobaSi unda iqnes aseve  
miRebuli is faqti, rom, miuxedavad imisa, ramdenad naTladaa  
samarTlebrivi norma Camoyalibebuli, misi gamoyeneba moicavs  
27  
sasamarTlo  
interpretaciis  
gardauval  
elements,  
radgan  
yovelTvis saWiroa sadavo sakiTxebis garkveva da calkeul  
situaciebTan maTi adaptacia. eWvis farglebi zRvarze myof  
faqtebTan  
mimarTebaSi  
samarTlebriv  
normas  
gamoyenebisas  
TavisTavad bundovans ar xdis. arc is faqti, rom aseT normas  
SeuZlia Seqmnas erTze meti konstruqcia, niSnavs imas, rom igi  
ver  
`ganWvretadobis~  
Sefasebis funqcia  
akmayofilebs  
moTxovnas.  
swored  
konvenciis  
sasamarTloebisTvis  
aseTi,  
miznidan  
gamomdinare  
miniWebuli  
interpretaciasTan  
dakavSirebuli, eWvebis aRmofxvraSi mdgomareobs, yoveldRiur  
praqtikaSi arsebuli cvlilebebis mxedvelobaSi miRebiT (Gorzelik  
and Others, zemoxsenebuli gadawyvetileba, punqti 65).  
92. amasTan mimarTebiT sasamarTlo aRniSnavs, rom sakonstitucio  
sasamarTlom zemoxsenebul gadawyvetilebaSi daadgina, rom fraza  
`moqmedi  
kanonebi~  
aucileblad  
moicavs  
konstitucias.  
gadawyvetilebam aseve naTeli gaxada, rom studentebisTvis  
nebarTvis micema, universitetebSi etarebinaT `Tmisa da kisris  
damfaravi Cadri da Tavsaburavi religiuri aRmsareblobis  
mizeziT~ ewinaaRmdegeboda konstitucias (ix. zemoT, punqti 41).  
93. sakonstitucio sasamarTlos gadawyvetileba, romelic erTsa  
da imave dros iyo savaldebulo (ix. punqtebi 29 da 54) da  
xelmisawvdomi, romelic daibeWda 1991 wlis 31 ivliss oficialur  
gazeTSi, iqca me-17 gardamavali nawilis da sakonstitucio  
sasamarTlos winandeli praqtikis damatebad (ix. punqti 39). amas  
garda, manamde uzenaesi administraciuli sasamarTlo wlebis  
ganmavlobaSi gamudmebiT adgenda, rom universitetebSi islamuri  
Tavsaburavis tareba ar Seesabameboda respublikis ZiriTad  
principebs, radgan Tavsaburavi xedviT simbolod qcevis procesSi  
iyo, rac ewinaaRmdegeboda qalTa Tavisuflebebsa da ZiriTad  
principebs (ix. punqti 37).  
94. rac Seexeba ganmcxadeblis arguments, rom kanonmdebels  
Tavsaburavis tarebaze akrZalva arasodes dauwesebia, sasamarTlo  
imeorebs, rom misi saqme ar aris, azri gamoxatos mopasuxe  
saxelmwifos kanonmdeblis mier am sferos dasaregulireblad  
arCeuli  
meTodebis  
vargisobis  
Sesaxeb.  
misi  
amocana  
Semoifargleba imis gadawyvetiT, Seesabameboda Tu ara konvencias  
miRebuli meTodebi da maT mier gamowveuli Sedegi (Gorzelik and  
Others, zemoxsenebuli gadawyvetileba, punqti 67).  
95. ufro metic, is faqti, rom stambulisa Tu sxva universitetebs  
ar  
unda  
hqonodaT  
ufleba,  
ganurCevlad  
yvela  
saqmeSi  
gamoeyenebinaT konkretuli wesi (am sakiTxSi #2547 kanonis me-17  
gardamavali nawili mihyveba Sesabamis sasamarTlo praqtikas),  
mxedvelobaSi unda mieRoT calkeuli saqmeebis konteqsti da  
28  
konkretuli maxasiaTeblebi, TavisTavad am wess bundovans ar  
xdis. TurqeTis sakonstitucio sistemaSi sauniversiteto  
organoebs ufleba ara aqvT, nebismier garemoebebSi SezRudvebi  
daaweson ZiriTad uflebebze kanonieri safuZvlis gareSe (ix.  
konstituciis me-13 muxli – punqti 29). maTi roli Semoifargleba  
saganmanaTleblo dawesebulebis Sida wesebis dadgeniT im normis  
Sesabamisad, romelic iTxovs statutTan Sesabamisobas da  
eqvemdebareba  
uflebas.  
administraciuli  
sasamarTloebis  
gadasinjvis  
96. sasamarTlo aRiarebs, rom rTulia sizustis maRali xarisxiT  
kanonebis Seqmna Sida sauniversiteto wesebze da mkacri  
regulireba SeiZleba Seusabamo aRmoCndes (ix., mutatis mutandis,  
Gorzelik and Others, zemoxsenebuli gadawyvetileba, punqti 67).  
97. analogiurad, eWvs miRmaa is faqti, rom islamuri Tavsaburavis  
tarebis Sesaxeb wesebi stambulis universitetSi arsebobda 1994  
wlidan, dawesda manamde, sanam iq ganmcxadebeli Cairicxeboda (ix.  
punqtebi 43 da 45).  
98.  
am  
garemoebebSi  
sasamarTlo  
adgens,  
rom  
TurqeTis  
kanonmdeblobaSi arsebobda Carevis samarTlebrivi safuZveli,  
kerZod, #2547 kanonis me-17 nawili, wakiTxuli erovnuli  
sasamarTloebis mier dadgenil sasamarTlo praqtikis safuZvelze.  
kanoni xelmisawvdomi iyo da sakmarisad zustad SeiZleba  
CaiTvalos,  
ganmcxadeblisTvis stambulis universitetSi Caricxvis momentidan  
naTeli unda yofiliyo, rom sauniversiteto darbazebSi  
rac  
akmayofilebs  
ganWvretadobis  
moTxovnebs.  
akrZaluli iyo islamuri Tavsaburavis tareba da rom 1998 wlis 23  
Tebervlidan igi ar daiSveboda leqciebsa da gamocdebze, Tu  
gaagrZelebda Tavsaburavis tarebas.  
3. kanonieri mizani  
99.  
saqmis  
garemoebebisa  
da  
erovnuli  
sasamarTlo  
gadawyvetilebebis mxedvelobaSi miRebiT, sasamarTlos SeuZlia  
daaskvnas, rom sadavo Careva pirvel rigSi emsaxureboda kanonier  
mizans sxvaTa uflebebisa da Tavisuflebebis da sajaro wesrigis  
dasacavad. es aris sakiTxi, romelic mxareTa Soris davis sagans  
ar warmoadgens.  
4. `aucilebelia demokratiul sazogadoebaSi~  
(a) mxareTa mimarTvebi didi palatisadmi  
(i) ganmcxadeblis argumentacia  
29  
100. ganmcxadebelma gaaprotesta palatis gadawyvetileba. 2004  
wlis 27 seqtembris werilobiT mimoxilvebSi da mosmenaze zepir  
gamosvlaSi ganmcxadebeli amtkicebda, rom terminebi `demokratia~  
da `respublika~ erTi da igive ar iyo. maSin, roca bevri  
totalitaruli reJimi Tavs `respublikas~ uwodebda, mxolod  
WeSmariti demokratia SeiZleboda dafuZneboda pluralizmisa da  
farTo TvalTaxedvis principebs. TurqeTis sasamarTlo da  
sauniversiteto sistemebis struqtura Camoyalibda 1960, 1971 da  
1980 wlebSi samxedro gadatrialebis Sedegad. sasamarTlo  
precedentebsa da mraval evropul qveyanaSi miRebul praqtikaze  
dayrdnobiT  
ganmcxadebelma  
aRniSna,  
rom  
xelSemkvrel  
saxelmwifoebs ar unda miscemodaT Sefasebis farTo zRvari  
studentTa Cacmulobis dasaregulireblad. man axsna, rom arc  
erTi evropuli saxelmwifo ar krZalavda universitetSi islamuri  
Tavsaburavis tarebas da daamata, rom umaRles saganmanaTleblo  
dawesebulebebSi ar arsebobda daZabulobis raime niSani, rac  
amgvar radikalur zomas gaamarTlebda.  
101. ganmcxadebelma Tavis zemoxsenebul werilobiT mimoxilvebSi  
axsna, rom studentebi zrdasruli adamianebi arian, romlebic  
sargebloben  
sruli  
uflebaunarianobiT  
da  
unari  
aqvT,  
gansazRvron, ra aris maTTvis Seuferebeli saqcieli. Sesabamisad,  
imis mtkiceba, rom islamuri Tavsaburavis tarebiT igi pativs ar  
scemda sxvaTa rwmenas an cdilobda gavlena moexdina Tavis  
Tanakurselebze da maTi uflebebi da Tavisuflebebi xeleyo,  
sruliad dausabuTebeli iyo. mas saxelmwifo organos daxmarebiT  
romelime Tavisuflebaze garegani SezRudva ar dauwesebia. misi  
arCevani ganpirobebuli iyo religiuri rwmeniT, romelic yvelaze  
mniSvnelovan ZiriTad uflebas warmoadgenda, rac mas mianiWa  
pluralisturma, liberalurma demokratiam. misi azriT, sadavo ar  
iyo, rom xalxi SezRudavda Tavis uflebebs, Tu amas saWirod  
CaTvlida. usamarTlo iyo aseve imis Tqma, rom islamuri  
Tavsaburavis  
ubralod  
tareba  
qalsa  
da  
mamakacs  
Soris  
Tanasworobis princips ewinaaRmdegeboda, radgan yvela religia  
awesebs Cacmulobis sxavdasxva wesebs, romelTa dacvis Sesaxeb  
gadawyvetilebas xalxi damoukideblad iRebs.  
102. amis sapirispirod 2005 wlis 27 ianvris werilobiT  
mimoxilvebSi ganmcxadebelma ganacxada, rom SeeZlo eRiarebina,  
rom  
islamuri  
Tavsaburavis  
tareba  
yovelTvis  
religiis  
TavisuflebiT ar unda yofiliyo daculi (ix. punqti 73).  
(ii) mTavrobis argumentacia  
103. mTavroba daeTanxma palatis dadgenilebas (ix. punqti 71).  
(b) sasamarTlos Sefaseba  
30  
(i) zogadi principebi  
104. sasamarTlo imeorebs, rom azris, sindisisa da religiis  
Tavisufleba,  
rogorc  
es  
me-9  
muxlSia  
gaTvaliswinebuli,  
`demokratiuli sazogadoebis~ erT-erT fundaments warmoadgens  
konvenciis  
religiuri  
mniSvnelobidan  
kuTxiT, aris  
gamomdinare.  
erT-erTi yvelaze  
es  
Tavisufleba,  
mniSvnelovani  
elementi, romelic ayalibebs morwmuneTa pirovnulobas da  
cxovrebis koncefcias, magram igi aseve uZvirfasesi faseulobaa  
aTeistTa, agnostikosTa da skeftikosTaTvis. demokratiuli  
sazogadoebisagan ganuyofeli pluralizmi, romelic saukuneebis  
ganmavlobaSi  
Znelad  
iqna  
mopovebuli,  
mas  
emyareba.  
am  
Tavisuflebidan, inter alia, warmoiSoba Tavisufleba, gqondes an ar  
gqondes religiuri rwmena, misdevde an ar misdevde religiur  
aRmsareblobas (ix., sxva wyaroebTan erTad, Kokkinakis v. Greece, 1993  
wlis 25 maisi, seria A #. 260-A, gv. 17, punqti 3; da Buscarini and Others  
v. San Marino [GC], #. 24645/94, punqti 34,ECHR 1999-I).  
105. garda imisa, rom religiuri Tavisufleba pirvel rigSi  
individualuri rwmenis sagania, is aseve moicavs, inter alia,  
Tavisuflebas,  
gamoxato  
Seni  
religia,  
marto  
an  
sxvaTa  
sazogadoebaSi, sajarod da imave aRmsareblobis mqone pirTa  
garemocvaSi. me-9 muxlSi CamoTvlilia sxvadasxva saxis formebi,  
romlebic religiis an rwmenis gacxadebam SeiZleba miiRos,  
kerZod, aRmsarebloba, swavleba, wesebis dacva da ritualebis  
aRsruleba (ix. mutatis mutandis, Cha’are Shalom Ve Tsedek v. France [GC], #.  
27417/95, punqti 73,ECHR 2000-VII).  
me-9 muxli ar icavs religiiTa Tu rwmeniT motivirebul da  
ganmsWvalul yvela qmedebas (ix., sxva wyaroebTan erTad, Kalaç v.  
Turkey, 1997 wlis 1 ivlisis gadawyvetileba, Reports of Judgments and  
Decisions, 1997 – IV, gv. 1209, punqti 27; Arrowsmith v. the United Kingdom,  
#7050/75, komisiis 1978 wlis 12 oqtombris gadawyvetileba, Decisions  
and Reports (DR) 19, gv. 5; C. v. the United Kingdom, #10358/83, 1983 wlis 15  
dekembris komisiis gadawyvetileba, DR 37, gv. 142; Tepeli and Others v.  
Turkey, #31876/96, 2001 wlis 11 seqtemberi).  
106. demokratiul sazogadoebebSi, sadac mosaxleobaSi sxvadasxva  
religiebi Tanaarseboben, SesaZloa aucilebeli iyos sakuTari  
religiis an rwmenis gamJRavnebaze SezRudvebis daweseba, raTa  
moxdes sxvadasxva jgufebis interesTa SeTanxmeba da yvelas  
rwmenis pativiscemis uzrunvelyofa (Kokkinakis, ix. zemoT, gv. 18,  
punqti 33). konvenciis me-9 muxlis me-2 punqtidan da 1-li muxlis  
safuZvelze saxelmwifos pozitiuri valdebulebidan gamomdinare,  
saxelmwifom Tavisi iurisdiqciis farglebSi yvelasaTvis unda  
31  
uzrunvelyos  
am  
konvenciaSi  
gansazRvruli  
uflebebi  
da  
Tavisuflebebi.  
107. sasamarTlo xSirad miuTiTebda saxelmwifos rolze, rogorc  
sxvadasxva religiebiT, rwmeniTa da aRmsareblobiT sargeblobis  
neitralur da miukerZoebel organizatorze, da adgenda, rom es  
roli xels uwyobs demokratiul sazogadoebaSi sajaro wesrigs,  
religiur harmoniasa da tolerantobas. is aseve miiCnevs, rom  
saxelmwifos neitralurobisa da miukerZoeblobis valdebuleba  
ar Seesabameba saxelmwifos mxridan nebismier mcdelobas,  
Seafasos religiuri rwmenis Tu im saSualebebis kanoniereba,  
romlebiTac xdeba am rwmenis gamoxatva (ix. Manoussakis and Others  
v. Greece, 1996 wlis 26 seqtembris gadawyvetileba, Reports 1996-IV, gv.  
1365, punqti 47; Hassan and Tchaouch v. Bulgaria [GC], #. 30985/96, punqti 78,  
ECHR 2000-XI; Refah Partisi and Others, zemoxsenebuli gadawyvetileba,  
punqti 91), da rom is saxelmwifosgan moiTxovs, uzrunvelyos  
sapirispiro jgufebs Soris ormxrivi tolerantoba (United  
Communist Party of Turkey and Others v. Turkey, 1998 wlis 30 ianvris  
gadawyvetileba, Reports 1998-I, punqti 57). Sesabamisad, saxelmwifo  
organoTa roli amgvar SemTxvevebSi is ki ar aris, rom  
pluralizmis aRmofxvriT daZabulobis mizezi gaaqron, aramed is,  
rom uzrunvelyon dapirispirebuli jgufebis mier erTmaneTis  
mimarT tolerantobis gamoxatva (Serif v. Greece, #. 38178/97, punqti 53,  
ECHR 1999-IX).  
108.  
pluralizmi,  
tolerantoba  
da  
farTo  
TvalTaxedva  
`demokratiuli sazogadoebis~ damaxasiaTebeli niSnebia. Tumca  
individualuri interesi jgufis interesebs unda daeqvemdebaros,  
magram demokratia ar niSnavs ubralod imas, rom umravlesobis  
azrebs yovelTvis upiratesoba unda mieniWos: unda damyardes  
wonasworoba,  
romelic  
uzrunvelyofs  
umciresobis  
mxridan  
samarTlian da Sesabamis mopyrobas da agvacilebs dominanturi  
mdgomareobis borotad gamoyenebas (ix., mutatis mutandis, Young, James  
and Webster v. the United Kingdom, 1981 wlis 13 agvistos gadawyvetileba,  
seria A #. 44, gv. 25, punqti 63; da Chassagnou and Others v. France [GC],  
#. 25088/94, 28331/95 da 28443/95, punqti 112, ECHR 1999-III). pluralizmi  
da demokratia aseve dafuZnebuli unda iyos dialogze da  
kompromisis suliskveTebaze, romelsac aucileblad mohyveba  
sxvadasxva daTmobebi individTa an individTa jgufis mxridan, rac  
gamarTlebulia demokratiuli sazogadoebis idealebisa da  
Rirebulebebis SenarCunebisa da xelSewyobisaTvis (ix., mutatis  
mutandis, the United Communist Party of Turkey and Others, zemoxsenebuli  
gadawyvetileba, punqti 45; da Refah Partisi and Others, zemoxsenebuli  
gadawyvetileba, punqti 99). roca es `uflebebi da Tavisuflebebi~  
konvenciiTa da misi damatebiTi oqmebiT garantirebul uflebebsa  
da Tavisuflebebs Soris arian, aRiarebuli unda iqnes, rom maTi  
32  
dacvis saWiroebiT saxelmwifoebma SeiZleba SezRudon konvenciaSi  
amgvaradve gaTvaliswinebuli sxva uflebebi da Tavisuflebebi.  
swored  
wonasworobis  
TiToeuli  
individis  
Zieba  
ZiriTad  
warmoadgens  
uflebebs  
Soris  
mudmivi  
`demokratiuli  
sazogadoebis~ safuZvels (Chassagnou and Others, zemoxsenebuli  
gadawyvetileba, punqti 113).  
109. rodesac ganixileba saxelmwifosa da religiebs Soris  
urTierTobis sakiTxi, razec demokratiul sazogadoebaSi azrTa  
farTo sxvadasxvaoba SeiZleba iyos, gadawyvetilebis mimReb  
erovnul organos gansakuTrebuli mniSvneloba unda mieniWos (ix.,  
mutatis mutandis, Cha’are Shalom Ve Tsedek, ix. zemoT, punqti 84;da Wingrove  
v. the United Kingdom, 1996 wlis 25 noembris gadawyvetileba, Reports  
1996-V, gv. 1958, punqti 58). amis saWiroeba aSkara xdeba, roca saqme  
exeba saganmanaTleblo dawesebulebebSi religiuri simboloebis  
tarebis  
samarTlis wyaroebi gviCvenebs, ix. punqtebi 55-56) erovnuli  
organoebis mier am sakiTxis mimarT damokidebulebis  
regulirebas,  
gansakuTrebiT  
(rogorc  
SedarebiTi  
mravalferovnebis TvalsazrisiT. SeuZlebelia evropis masStabiT  
gavrceldes sazogadoebaSi religiis gansakuTrebulobis Sesaxeb  
erTgvarovani koncefcia (Otto-Preminger-Institut v. Austria, 1994 wlis 20  
seqtembris gadawyvetileba, seria A # 295-A, gv. 19, punqti 50) da  
religiuri aRmsareblobis mniSvneloba an sajaro gamoxatulebis  
zemoqmedeba  
gansxvavebuli  
iqneba  
droisa  
da  
konteqstis  
Sesabamisad (ix., sxva wyaroebTan erTad, Dahlab v. Switzerland  
#. 42393/98, ECHR 2001-V). amgvarad, wesebi am sakiTxTan mimarTebaSi  
gansxvavebuli  
iqneba  
sxvadasxva  
qveyanaSi  
maTi  
erovnuli  
tradiciebisa da sxvaTa uflebebisa da Tavisuflebebis dacvisa da  
sajaro wesrigis SenarCunebis saWiroebiT dawesebuli moTxovnebis  
Sesabamisad  
(ix.,  
mutatis  
mutandis,  
Wingrove,  
zemoxsenebuli  
gadawyvetileba, punqti 57). Sesabamisad, arCevani, Tu ra farglebi  
da forma unda miiRos amgvarma regulirebam, raRac kuTxiT  
aucileblad unda darCes saxelmwifos, radgan es damokidebuli  
iqneba  
erovnul  
konteqstze  
(ix.,  
mutatis mutandis, Gorzelik,  
gadawyvetileba ix. zemoT, punqti 67; da Murphy v. Ireland, # 44179/98,  
punqti 73,ECHR 2003-IX (amonaridi)).  
110. es Sefasebis zRvari eqceva evropuli zedamxedvelobis qveS,  
romelic dawesebulia erTdroulad kanonsa da am kanonis  
safuZvelze miRebul gadawyvetilebebze. sasamarTlos amocanaa,  
daadginos, iyo Tu ara erovnul doneze miRebuli RonisZiebebi  
gamarTlebuli  
da  
proporciuli  
(Manoussakis  
and  
Others,  
gadawyvetileba ix. zemoT, punqti 44). am konkretul saqmeSi  
Sefasebis zRvaris farglebis dadgenisas sasamarTlom unda  
gaiTvaliswinos, ra aris ganxilvis obieqti, saxeldobr, sxvaTa  
uflebebisa  
da  
Tavisuflebebis  
dacva,  
sajaro  
wesrigis  
33  
SenarCuneba da samoqalaqo simSvidisa da WeSmariti religiuri  
pluralizmis uzrunvelyofa, rac arsebiTia demokratiuli  
sazogadoebis gadarCenisaTvis (ix., mutatis mutandis, Kokkinakis,  
zemoxsenebuli gadawyvetileba, punqti 31; Manoussakis and Others,  
zemoxsenebuli  
gadawyvetileba, punqti  
44; da Casado Coca,  
zemoxsenebuli gadawyvetileba, punqti 55).  
111. sasamarTlo aseve aRniSnavs, rom gadawyvetilebebSi Karaduman  
v. Turkey (#. 16278/90, komisiis 1993 wlis 3 maisis gadawyveitleba, DR  
74, gv. 93) da Dahlab v. Switzerland (# 42393/98, ECHR 2001-V) konvenciis  
organoebma  
daadgines,  
rom  
demokratiul  
sazogadoebaSi  
saxelmwifos ufleba hqonda, daewesebina SezRudvebi islamuri  
Tavsaburavis tarebaze, Tu es ar Seesabameboda sxvaTa uflebebisa  
da Tavisuflebebis, sajaro wesrigisa da sajaro usafrTxoebis  
dacvis kanonier mizans. Karaduman-is saqmeSi universitetebSi  
gatarebuli RonisZiebebi, romlebic miznad isaxavda konkretuli  
fundamentalisturi religiuri moZraobebisaTvis xelis SeSlas im  
studentebze zewolaSi, romlebic religiur ritualebs ar  
misdevdnen an romelTac sxva religia hqondaT, dadgenili iqna  
gamarTlebul zomad konvenciis me-9 muxlis me-2 punqtidan  
gamomdinare. amgvarad, dadgenilia, rom umaRles saganmanaTleblo  
dawesebulebebs  
ufleba  
aqvT,  
daareguliron  
religiuri  
ritualebisa da simboloebis gamoxatva maTze adgilisa da  
xasiaTis mixedviT SezRudvebis dawesebiT, sxvadasxva rwmenis  
studentebs Soris mSvidobiani Tanaarsebobis uzrunvelyofis da  
amgvarad sajaro wesrigisa da sxvaTa rwmenis dacvis mizniT (ix.,  
sxva wyaroebTan erTad, Refah Partisi and Others, zemoxsenebuli  
gadawyvetileba, punqti 95).  
patara bavSvebis klasis maswavlebels, sasamarTlom xazi gausva,  
sxva sakiTxebTan erTad, `Zlevamosil garegan simbolos~,  
Dahlab-is saqmeSi, romelic exeboda  
romelsac mis mier Tavsaburavis tareba warmoadgenda da  
gamoikvlia, SeiZleboda Tu ara mas raime saxiT prozelitizmis  
efeqti hqonoda, xedavda ra rom maTi tareba qalebs evalebodaT  
religiuri  
rwmenis  
safuZvelze,  
romelic  
rTulad  
Tu  
SeeTavseboda genderuli Tanasworobis princips. man aseve aRniSna,  
rom islamuri Tavsaburavis tareba advilad ar SeeTavseboda  
tolerantobis,  
Tanasworobisa da diskriminaciis akrZalvis ideebs, romlebic  
demokratiul sazogadoebaSi yvela maswavlebelma Tavis  
moswavleebs unda gadasces.  
sxvaTa  
pativiscemis  
da,  
ufro  
metad,  
(ii) zemoxsenebuli principis gamoyeneba am saqmeSi  
112. gansaxilveli Careva, gamowveuli 1998 wlis 23 Tebervlis  
cirkulariT, romelic adgilisa da xasiaTis mixedviT SezRudvebs  
awesebda  
studentTa,  
rogoricaa  
q-ni  
sahini,  
uflebaze,  
34  
universitetis teritoriaze etarebinaT islamuri Tavsaburavi,  
Seesabameboda TurqeTis sasamarTlo gadawyvetilebebs (ix.  
punqtebi 37, 39 da 41), gansakuTrebiT ki efuZneboda sekularizmisa  
da Tanasworobis principebs.  
113. 1989 wlis  
sasamarTlom daadgina, rom sekularizmi, rogorc demokratiuli  
Rirebulebebis garanti, Tavisuflebisa da Tanasworobis  
Sexvedris wertils warmoadgenda. principi xels uSlida  
7
martis gadawyvetilebaSi sakonstitucio  
saxelmwifos ama Tu im religiisa Tu rwmenisaTvis upiratesoba  
mieniWebina, Sesabamisad, saxelmwifo miukerZoebeli arbitris  
rols  
asrulebda  
da  
garantirebuli  
iyo  
religiisa  
da  
aRmsareblobis Tavisufleba. misi wyalobiT individi daculi iyo  
ara marto saxelmwifos mxridan ukanono Carevisagan, aramed aseve  
eqstremistuli moZraobebis gare zewolisagan. sakonstitucio  
sasamarTlom  
damatebiT  
aRniSna,  
rom  
sakuTari  
religiis  
gamJRavnebis Tavisufleba SesaZloa SeizRudos am Rirebulebebisa  
da principebis dacvis mizniT (ix. punqti 39).  
114. rogorc palatis mier marTebulad iqna aRniSnuli (ix.  
palatis gadawyvetilebis punqti 106), sasamarTlo sekularizmis  
cnebas konvenciis Rirebulebebis Sesabamisad miiCnevs. is adgens,  
rom am principis SenarCuneba, romelic udavod TurqeTis  
saxelmwifos  
harmoniaSia  
erT-erT  
kanonis  
ZiriTad  
uzenaesobasa  
princips  
warmoadgens  
da  
da adamianis  
uflebebis  
pativiscemasTan, SesaZloa ganxiluli iqnes rogorc saWiro  
TurqeTis demokratiuli sistemis dasacavad. midgoma, romelic  
pativs ar scems am princips, yvela SemTxvevaSi ar moicavs  
religiis gamJRavnebis Tavisuflebas da daculi ar aris  
konvenciis me-9 muxliT (ix. Refah Partisi and Others, zemoxsenebuli  
gadawyvetileba, punqti 93).  
115. mxareTa argumentebis ganxilvis Semdeg didi palata ver  
xedavs sakmaris safuZvels, gadauxvios palatis midgomas (ix.  
palatis gadawyvetilebis 107-109 punqtebi), romelic gulisxmobs:  
`... sasamarTlo ... aRniSnavs TurqeTis konstituciur sistemaSi  
qalTa uflebebis dacvaze yuradRebis gamaxvilebas ... genderuli  
Tanasworoba, rac evropuli sasamarTlos mier konvenciis erT-erT  
ZiriTad principad da evropis sabWos wevr saxelmwifoTaTvis  
dasaxul miznad aris aRiarebuli (ix., sxva wyareobTan erTad,  
Abdulaziz, Cabales and Balkandali v. United-Kingdom, 1985 wlis 28 maisis  
gadawyvetileba, seria A, #77, gv. 38, punqti 78; Schuler-Zgraggen v.  
Switzerland, 1993 wlis 24 ivnisis gadawyvetileba, seriaA, # 263,gv. 21–  
22, punqti 67; Burgharz v. Switzerland, 1994 wlis 22 Tebervlis  
gadawyvetileba, seria A, #280-B, gv. 29, punqti 27; Van Raalte  
v. Netherlands, 1997 wlis 21 Tebervlis gadawyvetileba, Reports 1997-I,  
35  
gv. 186, punqti 39; da Petrovic v. Austria, 1998 wlis 27 martis  
gadawyvetileba, Reports 1998-II, gv. 587, punqti 37) – TurqeTis  
sakonstitucio  
sasamarTlos  
mier  
aseve  
dadgenili  
iqna  
konstituciis fuZemdebluri Rirebulebebis aSkarad Tanamdev  
principad ...  
... amas garda, sakonstitucio sasamarTlos msgavsad..., sasamarTlo,  
TurqeTis konteqstSi islamuri Tavsaburavis tarebis sakiTxis  
ganxilvisas, adgens, rom gaTvaliswinebuli unda iqnes is  
zemoqmedeba, rac religiur valdebulebad aRqmuli an aRiarebuli  
amgvari simboloebis tarebam SeiZleba gamoiwvios maTze, vinc  
irCevs, es simboloebi ar ataros. rogorc ukve aRiniSna (ix.  
Karaduman, zemoxsenebuli gadawyvetileba; da Refah Partisi and Others,  
ix. zemoT, punqti 95), gansaxilveli sakiTxi gulisxmobs aseve  
`sxvaTa uflebebisa da Tavisuflebebis~ dacvasa da `sajaro  
wesrigis SenarCunebas~ qveyanaSi, sadac mosaxleobis umravlesoba,  
qalTa uflebebisa da cxovrebis sekularuli stilisadmi Zlieri  
mijaWvulobis fonze, uerTdeba islamur rwmenas. Sesabamisad, am  
sakiTxSi Tavisuflebaze SezRudvebis daweseba unda ganvixiloT  
seriozul socialuri saWiroebad am ori legitimuri miznis  
misaRwevad, gansakuTrebiT, rogorc TurqeTis sasamarTloebma  
aRniSnes..., maSin, roca am religiurma simbolom bolo wlebSi  
politikuri mniSvneloba SeiZina.  
... sasamarTlos ar aviwydeba is faqti, rom TurqeTSi arseboben  
eqstremistuli politikuri moZraobebi, romlebic cdiloben,  
sazogadoebas Tavs moaxvion TavianTi religiuri simboloebi da  
religiur rwmenaze damyarebuli sazogadoebis koncefcia ...  
rogorc sasamarTlom manamde aRniSna, wevr saxelmwifos SeuZlia,  
konvenciis debulebebis Sesabamisad, mis istoriul gamocdilebaze  
dayrdnobiT, gaataros RonisZiebebi aseTi politikuri moZraobebis  
winaaRmdeg (Refah Partisi and Others, ix. zemoT, punqti 124).  
gansaxilveli wesebi am konteqstSi unda iqnes ganxiluli,  
romelic  
misaRwevad  
warmoadgens  
gansazRvrul  
zemoxsenebuli  
RonisZiebas  
kanonieri  
da,  
miznebis  
Sesabamisad,  
universitetSi pluralizmis SenarCunebis saSualebas.~  
116. zemoxsenebuli fonis gaTvaliswinebiT, sakonstitucio  
sasamarTlos Tanaxmad (ix. punqti 39), swored sekularizmis  
principia is gansakuTrebuli mniSvnelobis mqone mosazreba,  
romelic  
simboloebis  
safuZvlad  
tarebis  
udevs  
akrZalvas.  
universitetebSi  
religiuri  
roca  
am konteqstSi,  
pluralizmis, sxvaTa uflebebis pativiscemis, gansakuTrebiT ki  
kanonis winaSe qalTa da mamakacTa Tanasworobis Rirebulebebi  
iswavleba da praqtikaSi gamoiyeneba, gasagebia, rom Sesabamis  
organoebs surT amgvari dawesebulebis sekularuli xasiaTis  
36  
SenarCuneba da rom isini religiuri niSnebis, maT Soris islamuri  
Tavsaburavis, tarebas amgvar RirebulebebTan Seusabamod Tvlian.  
117. sasamarTlom unda gadawyvitos, am saqmeSi Carevisas arsebobda  
Tu ara gamoyenebul saSualebebsa da kanonier miznebs Soris  
gonivruli proporciuli kavSiri.  
118. didma palatam, palatis msgavsad (ix. palatis gadawyvetilebis  
punqti  
111),  
aRniSna,  
rom  
aRiarebulia,  
rom  
TurqeTis  
universitetebSi ritualebis damcvel musliman studentebs,  
saorganizacio-saganmanaTleblo SezRudvebiT dawesebuli zRvaris  
farglebSi, Tavisuflad SeuZliaT TavianTi religiis gacxadeba  
muslimanebis ritualTa dacvis CveulebiTi formis Sesabamisad.  
garda amisa, 1998 wlis 9 ivliss stambulis universitetis mier  
miRebuli rezoluciis Tanaxmad, religiuri niSnebis sxva mravali  
formaa aseve akrZaluli sauniversiteto bazaze (ix. punqti 47).  
119. aseve unda aRiniSnos, rom rodesac 1994 wels stambulis  
universitetSi samedicino kursTan dakavSirebiT aqtualuri gaxda  
sakiTxi, unda daerToT Tu ara studentebisaTvis neba, etarebinaT  
islamuri Tavsaburavebi, proreqtorma maT Seaxsena Cacmulobis  
regulirebis wesebis miRebis mizezebi. amtkicebda ra, rom  
universitetis bazis yvela nawilSi islamuri Tavsaburavebis  
tarebis nebarTvis moTxovna aradamajereblad JRerda da miuTiTa  
ra samedicino kursis mimarT gamoyenebul sajaro wesrigis  
SezRudvebze, man mosTxova studentebs, damorCilebodnen wesebs,  
romlebic Seesabameboda rogorc kanonmdeblobas, aseve umaRlesi  
sasamarTloebis praqtikas (ix. punqtebi 43-44).  
120. garda amisa, im maregulirebeli wesebis danergvis procesi,  
romelTac mohyva 1998 wlis 9 ivlisis gadawyvetileba, gagrZelda  
ramdenime wels da TurqeTis sazogadoebaSi da maswavleblebSi  
mwvave debatebi gamoiwvia (ix. punqti 35). orma umaRlesma  
sasamarTlom,  
uzenaesma  
administraciulma  
sasamarTlom  
da  
sakonstitucio sasamarTlom, am sakiTxze seriozuli praqtika  
Seqmna (ix. punqtebi 37, 39 da 41). sakmaod naTelia, rom  
universitetis mmarTveli organoebi gadawyvetilebis miRebis  
procesSi cdilobdnen Seqmnil situaciasTan imgvarad adaptirebas,  
rom Cadrian studentebs xeli ar SeSlodaT universitetSi  
SesvlaSi, awarmoebdnen maTTan konstruqciul dialogs da,  
amavdroulad, uzrunvelyofdnen, rom brZaneba, gansakuTrebiT ki  
gansaxilveli  
kursis  
xasiaTidan  
gamomdinare  
dawesebuli  
moTxovnebi daculi yofiliyo.  
121. amasTan dakavSirebiT sasamarTlo ar iRebs ganmcxadeblis  
arguments, rom is faqti, rom Cacmulobis wesebis darRvevisaTvis  
disciplinuri sasjeli dawesebuli ar iyo, wesebis ararsebobas  
37  
niSnavda (ix. punqti 81). sasamarTlos kompetenciaSi ar Sedis im  
sakiTxze Tavisi azris dafiqsireba, Tu rogor unda  
uzrunveleyoT universitetis organoebs Sida wesebis dacva.  
universitetis organoebs, saganmanaTleblo sazogadoebasTan  
pirdapiri da mudmivi kontaqtis gamo, adgilobrivi saWiroebebisa  
da pirobebis an konkretuli kursis moTxovnebis Sefaseba ukeT  
SeuZlia, vidre saerTaSoriso sasamarTlos (ix., mutatis mutandis,  
Valsamis v. Greece, 1996 wlis 18 dekembris gadawyvetileba, Reports 1996-  
VI, gv. 2325, punqti 32). imis dadgenisas, rom maregulirebeli wesebi  
emsaxureboda kanonier mizans, sasamarTlos prerogativaSi ar  
Sedis proporciulobis principis imgvarad gamoyeneba, rom  
dawesebulebis `Sida wesebis~ cneba mizans moklebuli gaxdes. me-9  
muxliT yovelTvis garantirebuli ar aris ufleba imgvarad  
moqcevisa, rogorc amas religiuri rwmena awesebs (Pichon and Sajous  
v. France (dec.), #. 49853/99, ECHR 2001-X) da igi uflebas ar aniWebs  
adamianebs, ugulebelyon kanonierad dadgenili wesebi (ix.  
komisiis mosazreba, punqti 51, mis 1995 wlis 6 ivlisis moxsenebaSi,  
romelic  
Tan  
erTvis  
Valsamis-is  
saqmeze  
zemoxsenebul  
gadawyvetilebas).  
122. zemoxsenebulidan gamomdinare da am sakiTxSi xelSemkvreli  
saxelmwifos Sefasebis zRvris gaTvaliswinebiT sasamarTlo  
adgens, rom Careva gamarTlebuli da im miznis proporciuli iyo,  
romelsac emsaxureboda.  
123. amgvarad, adgili ar hqonia konvenciis me-9 muxlis darRvevas.  
II. pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis savaraudo darRveva  
A. saWiroa Tu ara am sarCelis gancalkevebulad ganxilva  
1. mxareTa argumentebi  
124. sasamarTlo aRniSnavs, rom Tumca ganmcxadebeli palatis  
winaSe konvenciis sxvadasxva debulebebs (me-8, me-10 da me-14  
muxlebi, agreTve pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxli) moixmobs,  
misi upirvelesi argumenti Seexeba konvenciis me-9 muxlis sadavo  
darRvevas. didi palatisaTvis saqmis gadacemis moTxovnisas  
ganmcxadebelma did palatas sTxova, daedgina konvenciis me-8, me-9  
me-10 da me-14 muxlebisa da pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis  
darRveva.  
mas  
me-10  
muxlTan  
dakavSirebiT  
samarTlebrivi  
moTxovnebi ar dauyenebia.  
125. Tumca 2005 wlis 27 ianvris werilobiT komentarebSi  
ganmcxadebeli  
Tavis  
saqmes,  
1998  
wlis  
23  
Tebervlis  
38  
maregulirebel wesebTan dakavSirebiT, sxva kuTxiT warmoadgens,  
gansxvavebiT imisgan, Tu rogor iyo igi warmodgenili palatis  
winaSe. Tavis moTxovnebSi igi `Tavis ZiriTad argumentad pirveli  
damatebiTi oqmis me-2 muxlis darRvevas warmoadgens da did  
palatas sTxovs gadawyvetilebis Sesabamisad miRebas~. sxva  
sakiTxebTan  
`daadginos, rom islamuri Tavsaburavis tarebis gamo misi  
universitetSi dauSvebloba winamdebare saqmeSi utoldeba  
erTad  
ganmcxadebeli  
sTxovs  
sasamarTlos,  
pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxliT garantirebuli ganaTlebis  
uflebis darRvevas, konvenciis me-8, me-9 da me-10 muxlebTan  
mimarTebaSi.~  
126. mTavrobam ganacxada, rom adgili ar hqonia konvenciis pirveli  
damatebiTi oqmis me-2 muxlis pirveli winadadebis darRvevas.  
2. palatis gadawyvetileba  
127. palatam daadgina, rom ganmcxadeblis mier moxmobili  
konvenciis me-8, me-10 da me-14 muxlebisa da pirveli damatebiTi  
oqmis me-2 muxlis debulebebis Tanaxmad, calke gansaxilveli  
sakiTxi ar warmoiSoboda, radgan garemoebebi igive iyo,  
romlebzec palatam ukve imsjela me-9 muxlTan mimarTebaSi da  
daadgina, rom adgili ar hqonia darRvevas.  
3. sasamarTlos Sefaseba  
128. sasamarTlo askvnis, rom misi precedentuli praqtikis  
Tanaxmad, didi palatisaTvis gadacemuli `saqme~ moicavs manamde  
palatis mier ganxiluli ganacxadis yvela aspeqts, radgan ar  
arsebobs didi palatisaTvis saqmis mxolod nawilobriv gadacemis  
safuZveli (ix., rogorc yvelaze axali wyaro, Cumpǎnǎ and Mazǎre  
v. Romania [GC], #. 33348/96, punqti 66, ECHR 2004-...; da K. and T. v. Finland  
[GC], # 25702/94, punqtebi 140-141, ECHR 2001-VII). didi palatisaTvis  
gadacemuli `saqme~ ganacxadia, radgan is ukve daSvebulia  
arsebiTad gansaxilvelad.  
129.  
saqmis  
konkretuli  
garemoebebis,  
da  
ganaTlebis  
mxareTa  
uflebis  
poziciebis  
gansakuTrebuli  
mniSvnelobisa  
gaTvaliswinebiT sasamarTlo miiCnevs, rom pirveli damatebiTi  
oqmis me-2 muxlis pirveli winadadebis Tanaxmad Setanili saCivari  
konvenciis me-9 muxlis Tanaxmad gakeTebuli saCivrisagan calke  
unda iqnes ganxiluli, im faqtis miuxedavad, rogorc es moxda me-9  
muxlTan mimarTebaSi, rom saCivris arsi Seexeboda 1998 wlis 23  
Tebervlis maregulirebeli wesebis kritikas.  
130. Sesabamisad, sasamarTlo am saCivars calke ganixilavs (ix.,  
mutatis mutandis, Göç v. Turkey [GC], #. 36590/97, punqti 46,ECHR 2002-V).  
39  
B. gamoyeneba  
131. ganmcxadebeli Civis, rom mis mimarT dairRva pirveli  
damatebiTi oqmis me-2 muxlis pirveli winadadeba, romelic  
gulisxmobs:  
`aravis SeiZleba eTqvas uari ganaTlebis uflebaze~.  
1. pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis pirveli winadadebis  
farglebi  
(a) mxareTa mimarTvebi didi palatisadmi  
132. ganmcxadebelma aRniSna, rom eWvgareSe iyo, rom pirveli  
damatebiTi oqmis me-2 muxlis pirveli winadadebiT garantirebuli  
ganaTlebis  
ufleba  
gamoiyeneboda  
umaRles  
ganaTlebasTan  
mimarTebiTac, radgan es debuleba im droisaTvis arsebul yvela  
dawesebulebaSi gamoiyeneboda.  
133. mTavrobas am sakiTxze komentari ar gaukeTebia.  
(b) sasamarTlos Sefaseba  
134. pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis pirveli winadadeba  
gulisxmobs, rom aravis SeiZleba eTqvas uari ganaTlebis  
uflebaze. marTalia, debulebaSi umaRlesi ganaTleba naxsenebi ar  
aris, magram araferi iZleva imis safuZvels, vivaraudoT, rom igi  
ar gamoiyeneba ganaTlebis yvela etapze, umaRlesi ganaTlebis  
CaTvliT.  
135. rac Seexeba ganaTlebis uflebis farglebs da am uflebiT  
dawesebul valdebulebas, sasamarTlo aRniSnavs, rom saqmeSi  
Belgium linguistic” (1968 wlis 23 ivlisis gadawyvetileba arsebiTad  
ganxilvisas, seria A, #6, gv. 31, punqti 3) man ganacxada: `negatiuri  
formulireba  
miuTiTebs,  
rogorc  
amas  
`CarCo-dokumentic~  
amtkicebs..., rom xelSemkvrelma mxareebma ar cnes ganaTlebis  
iseTi ufleba, rac maTgan iTxovda TavianTi saxsrebiT an  
SenatanebiT raime tipis an raime safexurze ganaTlebis daarsebas.  
Tumca aqedan ar unda davaskvnaT, rom saxelmwifos ara aqvs  
pozitiuri valdebuleba, uzrunvelyos oqmis me-2 muxliT daculi  
uflebis pativiscema. radgan arsebobs `ufleba~, igi, konvenciis  
pirveli  
muxlis  
Tanaxmad,  
uzrunvelyofilia  
yvelasaTvis  
xelSemkvreli saxelmwifos iurisdiqciis farglebSi.~  
136. sasamarTlos mxedvelobidan ar rCeba faqti, rom ganaTlebis  
uflebis (romlis Sinaarsi gansxvavdeba droisa da adgilis  
40  
Sesabamisad) gafarToeba ekonomikuri da socialuri garemos  
mixedviT ZiriTadad damokidebulia sazogadoebis saWiroebebsa da  
resursebze.  
Tumca  
gadamwyveti  
mniSvnelobisaa  
faqti,  
rom  
konvencia interpretirebuli da gamoyenebulia imgvarad, rac masSi  
gaTvaliswinebul uflebebs praqtikulsa da qmediTs da ara  
Teoriulsa da iluzoruls xdis. ufro metic, konvencia cocxali  
instrumentia, romelic ganmartebuli unda iqnes dRevandeli  
pirobebis gaTvaliswinebiT (Marckx v. Belgium, 1979 wlis 13 ivnisis  
gadawyvetileba, seria A, # 31, gv. 19, punqti 41; Airey v. Ireland, 1979  
wlis 9 oqtombris gadawyvetileba, seriaA, #32, gv. 14-15, punqti 26;  
da bolodroindeli wyaro Mamatkulov and Askarov v. Turkey [GC], #  
46827/99 da 46951/99, punqti 121, 2005 wlis  
4
Tebervlis  
gadawyvetileba). roca me-2 muxlis pirveli winadadeba ZiriTadad  
dawyebiTi da saSualo ganaTlebis xelmisawvdomobas awesebs, ar  
arsebobs  
safuZveli  
umaRlesi  
ganaTleba  
ganaTlebis  
sxva  
formebisagan gamovyoT. bolo dros miRebul instrumentebSi  
evropis sabWom xazi gausva umaRlesi ganaTlebis gansakuTrebul  
rolsa da mniSvnelobas adamianis uflebebisa da ZiriTadi  
Tavisuflebebis xelSewyobisa da demokratiis gaZlierebis saqmeSi  
(ix., inter alia, rekomendacia # R (98) 3 da rekomendacia #. 1353 (1998) –  
punqtebi 68 da 69). evropis regionSi umaRlesi ganaTlebis  
kvalifikaciis cnobis Sesaxeb konvenciis Tanaxmad (ix. punqti 67),  
umaRlesi ganaTleba `arsebiTi mniSvnelobisaa codnis miRebisa da  
dauflebis  
sakiTxSi~  
da  
`warmoadgens  
individisa  
da  
sazogadoebisaTvis gansakuTrebulad mdidar kulturul da  
samecniero SenaZens~.  
137. amgvarad, rTulia imis warmodgena, rom am droisaTvis  
arsebuli umaRlesi saganmanaTleblo dawesebulebebi pirveli  
oqmis me-2 muxlis pirveli winadadebis farglebSi ar xvdebian.  
marTalia,  
avaldebulebs,  
es  
muxli  
daaarson  
xelSemkvrel  
umaRlesi  
saxelmwifoebs  
ar  
saganmanaTleblo  
dawesebulebebi, magram saxelmwifo, romelic amas gaakeTebs,  
valdebuli iqneba, uzrunvelyos am dawesebulebebze  
xelmisawvdomobis qmediTi ufleba. demokratiul sazogadoebaSi  
ganaTlebis ufleba, romelic adamianis sxva uflebebisagan  
ganuyofelia, imdenad fundamenturia, rom pirveli oqmis me-2  
muxlis pirveli winadadeba viwro interpretaciiT am debulebebis  
arsisa Tu miznis Seusabamo iqneboda (ix., mutatis mutandis, saqme  
“Belgian Linguistic”, zemoT, punqti 9; da Delcourt v. Belgium, 1970 wlis 17  
ianvari, seria A #11, gv.14, punqti 25).  
138. es midgoma SesabamisobaSia komisiis moxsenebasTan saqmeze  
“Belgian Linguistic” (zemoxsenebuli gadawyvetileba, gv. 22), romelSic  
1965 wels man daadgina, rom Tumca pirveli oqmis me-2 muxliT  
daculi  
uflebis  
farglebi  
konvenciaSi  
gansazRvruli  
an  
miTiTebuli ar iyo, igi moicavda, `winamdebare saqmis ganxilvis  
41  
miznebidan gamomdinare~, `baga-baRSi, dawyebiT, saSualo da  
umaRles saganmanaTleblo dawesebulebaSi swavlas~.  
139. komisiam SemdgomSi rig gadawyvetilebebSi daadgina: `me-2  
muxliT gaTvaliswinebuli ganaTlebis ufleba ZiriTadad exeba  
dawyebiT ganaTlebas da ara aucileblad maRali rangis kursebs,  
rogoricaa teqnologia~ (X. v. the United Kingdom, # 5962/72, komisiis  
1975 wlis 13 martis gadawyvetileba, DR 2, gv. 50; daKramelius v. Sweden,  
#. 21062/92, komisiis 1996 wlis 17 ianvris gadawyvetileba). ufro  
axal saqmeebSi, gza gauxsna ra pirveli oqmis me-2 muxlis  
gamoyenebas  
mimarTebaSi,  
dawesebulebaTa  
umaRles  
komisiam  
saganmanaTleblo  
ganixila umaRles  
dawesebulebebTan  
saganmanaTleblo  
xelmisawvdomobaze  
dawesebuli  
konkretuli  
SezRudvebis kanoniereba (umaRlesi ganaTlebis xelmisawvdomobaze  
dawesebul SezRudvebTan mimarTebaSi ix. X. v. the United Kingdom, #  
8844/80, komisiis 1980 wlis 9 dekembris gadawyvetileba,DR 23, gv.228;  
saganmanaTleblo  
dawesebulebebidan  
gaZevebasa  
da  
swavlis  
SeCerebasTan dakavSirebiT - Yanasik v. Turkey, #14524/89, komisiis 1993  
wlis 6 ianvris gadawyvetileba, DR 74, gv. 14; da Sulak v. Turkey,  
#24515/94, komisiis 1996 wlis 17 ianvris gadawyvetileba, DR 84, gv.  
98).  
140. rac Seexeba sasamarTlos, saqmis “Belgian Linguistic” Semdeg man  
umaRlesi ganaTlebis Sesaxeb saqmeebi dauSveblad gamoacxada ara  
maT mimarT pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis pirveli  
winadadebis gamouyeneblobis gamo, aramed sxva safuZvlebze  
dayrdnobiT (invalidis ganacxadi, romelic ar akmayofilebda  
universitetSi Caricxvis moTxovnebs, Lukach v. Russia (dec.), #48041/99,  
1999 wlis 16 noemberi; patimari ganmcxadeblisaTvis iuristis  
diplomis mosapoveblad universitetis gamosaSvebi gamocdisaTvis  
momzadebasa da masze daswrebis nebarTvaze uari, Georgiou v. Greece  
(dec.), # 45138/98, 2000 wlis 13 ianvari; kanonieri braldebiTa da  
sasjeliT umaRlesi ganaTlebis miRebaSi Careva, Durmaz and Others v.  
Turkey (dec.), #46506/99, 200 wlis 4 seqtemberi).  
141. zemoxsenebuli mosazrebebis gaTvaliswinebiT naTelia, rom am  
droisaTvis arsebuli umaRlesi saganmanaTleblo dawesebulebebi  
xvdebian  
pirveli  
damatebiTi  
oqmis  
me-2  
muxlis  
pirveli  
winadadebis  
farglebSi,  
radgan  
aseT  
dawesebulebebze  
xelmisawvdomoba am debulebaSi gaTvaliswinebuli uflebis  
ganuyofel nawils warmoadgens. es ar aris farTo interpretacia  
da xelSemkvrel saxelmwifoebs axal valdebulebebs ar uwesebs,  
igi damyarebulia swored pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis  
pirvel winadadebaze, misive konteqstSi, konvenciis, rogorc  
kanonSemoqmedebiTi  
xelSekrulebis,  
obieqtisa  
da  
miznis  
mxedvelobaSi miRebiT (ix., mutatis mutandis, Golder v. the United Kingdom,  
42  
1975 wlis 21 Tebervlis gadawyvetileba, seria A # 18, gv. 18, punqti  
36).  
142. amgvarad, winamdebare saqmeSi gamoiyeneba pirveli damatebiTi  
oqmis me-2 muxlis pirveli winadadeba. misi gamoyenebis xasiaTi ki  
aSkarad  
damokidebulia  
ganaTlebis  
uflebis  
specifikur  
maxasiaTeblebze.  
C. arsebiTi ganxilva  
1. mxareTa mimarTvebi didi palatisadmi  
(a) ganmcxadeblis argumentebi  
143. ganmcxadeblis mtkicebiT, sajaro moxeleebis mier islamuri  
Tavsaburavis tarebaze dawesebuli SezRudva warmoadgenda mis  
ganaTlebis uflebaSi Carevas, ris gamoc 1998 wlis 12 marts mas  
uari eTqva, daswreboda gamocdas onkologiaSi, 1998 wlis 20 marts  
ver Cairicxa universitetis administraciul departamentze da 1998  
wlis 16 aprils uari eTqva, daswreboda leqcias nevrologiaSi da  
1998 wlis 10 ivniss weriT gamocdas sazogadoebriv jandacvaSi.  
144. ganmcxadebeli aRiarebda, rom, misi xasiaTidan gamomdinare,  
ganaTlebis ufleba unda daregulirebuliyo saxelmwifos mier.  
misi azriT, regulirebis dros gamoyenebuli kriteriumebi unda  
yofiliyo igive, rac gamoiyeneboda me-8 – me-11 muxlebis Tanaxmad  
nebadarTuli Carevisas. amasTan dakavSirebiT ganmcxadebelma  
miuTiTa TurqeTis erovnul kanonmdeblobaSi iseTi normis  
ararsebobaze, romelic xels SeuSlida umaRlesi ganaTlebis  
miRebas, da aRniSna, rom proreqtoris ofiss moqmedi kanonebis  
Tanaxmad  
ar  
hqonda  
imis  
ufleba  
da  
kompetencia,  
rom  
Tavsaburaviani studentebisaTvis xeli SeeSala universitetis  
xelmisawvdomobaSi.  
145. ganmcxadebelma aRniSna, rom, Tavsaburavis tarebis miuxedavad,  
igi Cairicxa universitetSi da yovelgvari incidentis gareSe  
swavlobda 4 wlisa da 6 Tvis ganmavlobaSi. Sesabamisad, igi  
amtkicebda, rom universitetSi Cabarebisas da Semdgom iq  
swavlisas ar arsebobda erovnuli sakanonmdeblo wyaro, romelic  
saSualebas miscemda ganeWvrita, rom ramdenime wlis Semdeg mas  
aukrZalavdnen saleqcio auditoriebSi Sesvlas.  
146. imis gameorebisas, rom mis mimarT gatarebuli zomebi  
araproporciuli  
ganmcxadebelma  
iyo  
aRiara,  
miznisa,  
rom  
romelsac  
kanonieri  
emsaxureboda,  
iyo umaRlesi  
saganmanaTleblo organizaciebis mxridan imis mcdeloba, rom  
ganaTleba mSvid da usafrTxo garemoSi uzrunveleyoT. Tumca,  
43  
rogorc mis mimarT disciplinuri samarTalwarmoebis ararsebobam  
gviCvena, ganmcxadeblis mier islamuri Tavsaburavis tarebas xeli  
ar SeuSlia sajaro wesrigisaTvis da arc sxva studentTa  
uflebebi  
da  
Tavisuflebebi  
daurRvevia.  
garda  
amisa,  
ganmcxadeblis TqmiT, Sesabamisi universitetis organoebs sajaro  
wesrigis SenarCunebis uzrunvelsayofad sakmarisi saSualeba  
gaaCndaT, rogoricaa disciplinuri samarTalwarmoebis wamowyeba  
an sisxlis samarTlis saqmis aRZvra im studentis winaaRmdeg,  
romlis qcevac sisxlis samarTlis kodeqss ewinaaRmdegeboda.  
147. ganmcxadebeli amtkicebda, rom mis mier ganaTlebis miRebis  
ganpirobeba imiT, rom mas aRar unda etarebina Tavsaburavi da  
saganmanaTleblo dawesebulebaSi daSvebaze uaris Tqma, Tu igi ar  
daemorCileboda am pirobebs, sabolood da usamarTlod arRvevda  
misi ganaTlebis uflebis arss da mas araefeqturs xdida. es  
aisaxeboda faqtSi, rom ganmcxadebeli iyo zrdasruli adamiani,  
pirovneba srulad Camoyalibebuli socialuri da moraluri  
RirebulebebiT, romelsac yvela SesaZlebloba CamoerTva, swavla  
TurqeTSi gaegrZelebina misi rwmenis Sesabamisad.  
148. am mizezTa gamo ganmcxadebeli irwmuneba, rom mopasuxe  
saxelmwifom daarRvia misi Sefasebis zRvris farglebi, ramdenad  
farToc ar unda yofiliyo isini, daarRvia, agreTve, misi  
ganaTlebis ufleba konvenciis me-8, me-9 da me-10 muxlebTan  
mimarTebaSi.  
(b) mTavrobis argumentebi  
149. sasamarTlos praqtikaze dayrdnobiT mTavroba aRniSnavs, rom  
xelSemkvrel saxelmwifos Sefasebis zRvari hqonda miniWebuli  
imis gansasazRvrad, Tu rogor daeregulirebina ganaTleba.  
150. man aseve aRniSna, rom ganmcxadebeli stambulis universitetis  
Cerrahpaşa-s samedicino fakultetze Cairicxa bursas universitetis  
samedicino fakultetze xuTwliani kursis gavlis Semdeg, sadac  
igi Tavsaburavs atarebda. stambulis universitetis proreqtorma  
gamosca cirkulari, romliTac fakultetze Tavsaburavis tareba  
ikrZaleboda.  
sasamarTlosa  
akrZalvas  
da uzenaesi  
safuZvlad  
daedo  
sakonstitucio  
sasamarTlos  
administraciuli  
gadawyvetilebebi. rogorc ganacxadSi da didi palatisadmi saqmis  
gadacemis moTxovnaSi iqna miTiTebuli, ganmcxadebels aranairi  
dabrkoleba ar Seqmnia Cerrahpaşa-s samedicino fakultetze  
Cabarebisas, rac amtkicebs, rom igi sargeblobda saganmanaTleblo  
dawesebulebaSi swavlis uflebaSi Tanaswori mopyrobiT. rac  
Seexeba 1998 wlis 23 Tebervlis cirkularis ganxorcielebiT  
gamowveul Carevas, mTavroba Semoifargla imis TqmiT, rom es  
sakiTxi sasamarTloebis gansjis sagani iyo.  
44  
151.  
mTavrobam  
imiT  
ZalaSi  
wesebi  
daasrula,  
datoveba,  
rom  
moiTxova  
palatis  
ra,  
gadawyvetilebis  
maregulirebeli  
praqtikas,  
amtkicebda  
rom  
sasamarTlos  
miniWebuli  
ar  
ewinaaRmdegeboda  
xelSemkvreli  
saxelmwifoebisaTvis  
Sefasebis zRvris mxedvelobaSi miRebiT.  
2. sasamarTlos Sefaseba  
(a) zogadi principebi  
152. ganaTlebis ufleba, rogorc es dadgenilia pirveli  
damatebiTi oqmis me-2 muxlis pirveli winadadebiT, yvelasaTvis  
uzrunvelyofs  
farglebSi  
xelSemkvreli  
droisaTvis  
saxelmwifos  
arsebuli  
iurisdiqciis  
saganmanaTleblo  
`am  
dawesebulebebis  
xelmisawvdomoba  
xelmisawvdomobis  
uflebas~,  
magram  
aseTi  
nawils  
ganaTlebis  
uflebis  
mxolod  
warmoadgens. imisaTvis, rom es ufleba `efeqturi iyos, saWiroa,  
inter alia, rom individs, romelic am uflebiT sargeblobs,  
SesaZlebloba hqondes, miRebuli ganaTlebidan miiRos sargebeli,  
anu moipovos, saxelmwifoSi moqmedi wesebis Sesabamisad da raRac  
formiT mis mier dasrulebuli swavlis oficialuri aRiarebis  
ufleba~ (Belgian Linguistic case, zemoxsenebuli gadawyvetileba, gv. 30-  
32, punqtebi 3-5; ix., aseve Kjeldsen, Busk Madsen and Pedersen v. Denmark, 1976  
wlis 7 dekemberi, seria A # 23, gv. 25-26, punqti 52). amgvaradve,  
fraza `aravin unda ...~ warmoadgens yvela moqalaqis mimarT  
Tanaswori mopyrobis princips ganaTlebis uflebis gamoyenebisas.  
153. yvela adamianis ZiriTadi ufleba ganaTlebaze aris ufleba,  
romelic Tanabrad garantirebulia saxelmwifoSi moswavleebisa  
da damoukidebeli skolebisaTvis, yovelgvari gansxvavebis gareSe  
(Costello-Roberts v. the United Kingdom, 1993  
gadawyvetileba, seria A #247-C, gv.58, punqti 27).  
wlis  
25  
martis  
154. misi mniSvnelobis miuxedavad, es ufleba absoluturi ar aris  
da SeiZleba daeqvemdebaros SezRudvebs; es qveteqstiTaa  
nebadarTuli, radgan xelmisawvdomobis ufleba `Tavisi xasiaTiT  
saWiroebs saxelmwifos mxridan regulirebas~ (Belgian Linguistic case,  
zemoxsenebuli gadawyvetileba, punqti 5; ix., aseve, mutatis mutandis,  
Golder, ix. zemoT, gv. 18-19, punqti 38; da Fayed v. the United Kingdom, 1994  
wlis 21 seqtembris gadawyvetileba, seria A #294-B, gv.49-50,  
punqti 65). sayovelTaod aRiarebulia, rom saganmanaTleblo  
dawesebulebis regulireba SeiZleba gansxvavdebodes adgilisa da  
drois mixedviT, inter alia, sazogadoebis moTxovnilebebisa da  
resursebis da ganaTlebis sxvadasxva etapebis gansxvavebuli  
Taviseburebebis  
Sesabamisad.  
amgvarad,  
xelSemkvreli  
45  
saxelmwifoebi am sferoSi sargebloben Sefasebis garkveuli  
zRvriT, miuxedavad imisa, rom konvenciis moTxovnebis dacvasTan  
dakavSirebiT  
saboloo  
gadawyvetilebas  
iqnes,  
iRebs  
rom  
sasamarTlo.  
dawesebulma  
imisaTvis,  
rom uzrunvelyofili  
SezRudvebma sadavo ufleba imdenad ar SezRudon, rom misi arsi  
Seilaxos da uflebam efeqturoba dakargos, sasamarTlo unda  
darwmundes, rom isini ganWvretadia da emsaxureba kanonier mizans.  
Tumca, konvenciis me-8 – me-10 muxlebisagan gansxvavebiT, igi ar  
Semoifargleba `kanonieri miznebis~ amomwuravi siiT pirveli  
damatebiTi oqmis me-2 muxlis Tanaxmad (ix., mutatis mutandis, Podkolzina  
v. Latvia, # 46726/99, punqti 36, ECHR 2002-II). ufro metic, SezRudva  
Sesabamisi iqneba pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlisa, Tu  
gamoyenebul saSualebasa da misaRwev mizans Soris arsebobs  
proporciulobis gonivruli damokidebuleba.  
155. es SezRudvebi winaaRmdegobaSi ar unda modiodes konvenciasa  
da mis oqmebSi gaTvaliswinebul sxva uflebebTan (Belgian Linguistic  
case, zemoxsenebuli gadawyvetileba, punqti 5; Campbell and Cosans v. the  
United Kingdom, 1982 wlis 25 Tebervlis gadawyvetileba, seriaA #48,  
gv. 19, punqti 41; da Yanasik, zemoxsenebuli gadawyvetileba).  
konvenciisa da misi oqmebis debulebebi unda gavigoT, rogorc  
erTianoba. Sesabamisad, me-2 muxlis pirveli winadadeba wakiTxuli  
unda iqnes, saWiroebis SemTxvevaSi, konvenciis me-8, me-9 da me-10  
muxlebis fonze (Kjeldsen, Busk Madsen and Pedersen, zemoxsenebuli  
gadawyvetileba, punqti 52).  
156. ganaTlebis ufleba principSi ar gamoricxavs disciplinuri  
RonisZiebebisadmi mimarTvas, saganmanaTleblo dawesebulebaSi  
swavlis SeCerebis Tu garicxvis CaTvliT, misi Sida wesebisadmi  
damorCilebis uzrunvelyofis mizniT. disciplinuri sasjelis  
dakisreba im procesis Semadgeneli nawilia, romliTac skola  
cdilobs Tavisi miznis _ ratomac moxda misi daarseba _ miRweva,  
moswavleTa  
xasiaTisa  
da  
gonebrivi  
SesaZleblobebis  
ganviTarebisa da Camoyalibebis CaTvliT (ix., sxva wyaroebTan  
erTad, Campbell and Cosans, zemoxsenebuli gadawyvetileba, punqti 33;  
kadetis samxedro akademiidan garicxvasTan dakavSirebiT ix.  
zemoxsenebuli  
gadawyvetileba  
Yanasik-is  
saqmeze,  
xolo  
TaRliTobis gamo studentis garicxvasTan dakavSirebiT  
_
zemoxsenebuli gadawyvetileba Sulak-is saqmeze).  
(b) am principebis gamoyeneba winamdebare saqmeSi  
157. me-9 muxlis Tanaxmad, arsebuli Carevis Sesaxeb (ix. punqti 78)  
msjelobis analogiiT, sasamarTlos SeuZlia aRiaros, rom  
maregulirebeli wesebi, romelTa safuZvelzec ganmcxadebels  
uari eTqva, daswreboda sxvadasxva leqciebsa da gamocdebs  
46  
islamuri  
Tavsaburavis  
tarebis  
gamo,  
warmoadgenda  
misi  
ganaTlebis uflebis SezRudvas, im faqtis miuxedavad, rom mas  
xeli miuwvdeboda universitetze da SeeZlo sagani aerCia misaReb  
gamocdebze miRweuli Sedegebis Sesabamisad. Tumca saqmis analizi,  
ganaTlebis uflebaze miTiTebiT, am SemTxvevaSi ar SeiZleba  
ganvacalkeoT sasamarTlos mier me-9 muxlTan dakavSirebiT  
miRebuli daskvnisagan (ix. punqti 122), radgan am debulebis  
Tanaxmad mxedvelobaSi miRebuli analizi aSkarad gamoiyeneba  
pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis Sesabamisad gakeTebul  
saCivarTan  
mimarTebaSi,  
romelic  
moicavs  
gansaxilveli  
maregulirebeli normebis kritikas da es kritika iRebs imave  
formas, rogorsac me-9 muxlis misamarTiT gakeTebuli kritika.  
158. amasTan dakavSirebiT sasamarTlom ukve daadgina, rom  
SezRudvebi ganWvretadi iyo da emsaxureboda sxvaTa uflebebisa  
da Tavisuflebebis dacvisa da sajaro wesrigis SenarCunebis  
kanonier mizans (ix. punqtebi 98 da 99). SezRudvis aSkara mizani  
iyo saganmanaTleblo dawesebulebaTa sekularuli xasiaTis  
SenarCuneba.  
159. rac Seexeba proporciulobis princips, sasamarTlom zemoT,  
118-e – 121-e punqtebSi daadgina, rom proporciulobis gonivruli  
urTierTdamokidebuleba arsebobda gamoyenebul saSualebebsa da  
im mizans Soris, romelsac am saSualebis gamoyeneba emsaxureba.  
amis  
faqtorebs: pirvel rigSi, gansaxilveli RonisZiebebi aSkarad ar  
uSlida studentebs xels religiuri ritualebis dacvis  
dadgenisas  
sasamarTlo  
daeyrdno  
ZiriTadad  
Semdeg  
CveulebiTi formiT dawesebuli valdebulebebis aRsrulebaSi.  
meores mxriv, maregulirebeli normebis gamoyenebis Sesaxeb  
gadawyvetilebis miRebis procesi akmayofilebda, ramdenadac es  
SesaZlebeli iyo, warmodgenil sxvadasxva interesTa gadawonis  
valdebulebas.  
eZebdnen saSualebebs,  
universitetis  
organoebi  
keTilgonivrulad  
Tavidan  
romlebiTac  
SeZlebdnen  
aecilebinaT studentebisaTvis Tavsaburavis tarebis akrZalva da  
amave dros pativi ecaT maTi valdebulebisaTvis, daecvaT sxvaTa  
uflebebi da saganmanaTleblo sistemis interesebi. da bolos, am  
process Tan sdevda dacvis garantiebi - wesi, romelic iTxovda  
statutTan Sesabamisobas da sasamarTlo gadasinjvas – romlebic  
emsaxurebodnen studentTa interesebis dacvas (ix. punqti 95).  
160. ararealuria imis warmodgena, rom ganmcxadebeli, medicinis  
studenti,  
ar  
icnobda  
stambulis  
universitetis  
Sida  
maregulirebel wesebs, romelTa Tanaxmad religiuri Cacmuloba  
konkretul adgilebSi izRudeboda, an sakmarisad ar iyo  
informirebuli am normebis dawesebis mizezebis Sesaxeb. mas  
gonivrulad SeeZlo imis winaswar ganWvreta, rom idga riskis  
winaSe, ar daeSvaT leqciebsa da gamocdebze, rogorc es  
47  
SemdgomSi moxda, Tu gaagrZelebda islamuri Tavsaburavis tarebas  
1998 wlis 23 Tebervlis Semdeg.  
161.  
amgvarad,  
gansaxilvel  
ganaTlebis  
SezRudvas  
uflebis arsi.  
ar  
daurRvevia  
amas garda,  
ganmcxadeblis  
ganmcxadeblis mier moxmobil sxva muxlebTan dakavSirebiT  
gakeTebul daskvnebze miTiTebiT (ix. punqtebi 122 da 166),  
sasamarTlo  
adgens,  
rom  
SezRudva  
ar  
ewinaaRmdegeboda  
konvenciasa da mis damatebiT oqmebSi gaTvaliswinebul sxva  
uflebebs.  
162. amgvarad, pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis pirveli  
winadadebis darRvevas adgili ar hqonia.  
III. konvenciis me-8, me-10 da me-14 muxlebis savaraudo darRveva  
163. ganmcxadebelma konvenciis me-8, me-10 da me-14 muxlebis  
darRvevis sakiTxi, palatis msgavsad, didi palatis winaSec  
daayena, amtkicebda ra, rom sadavo maregulirebelma wesebma  
Seulaxa piradi cxovrebis pativiscemis ufleba, gamoxatvis  
Tavisufleba da rom es wesebi diskirminaciuli xasiaTis iyo.  
164. magram sasamarTlom konvenciis me-8 an me-10 muxlebis darRveva  
ar  
konvenciis me-9 muxlisa da pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis  
mixedviT warmodgenili im saCivrebis ubralod xelaxali  
daadgina.  
ganmcxadeblis  
mier  
wamoweuli  
argumentebi  
formulireba iyo, romelTa mimarTac sasamarTlom daadgina, rom  
adgili ar hqonia darRvevas.  
165. rac Seexeba me-14 muxlis Tanaxmad Setanil saCivars, aRebuls  
damoukideblad an konvenciis me-9 muxlTan an pirveli damatebiTi  
oqmis  
me-2  
muxlis  
pirvel  
winadadebasTan  
erTobliobaSi,  
sasamarTlo aRniSnavs, rom ganmcxadebelma Tavis mimoxilvaSi  
didi palatis winaSe detalebi ar warmoadgina. garda amisa,  
rogorc ukve aRiniSna (ix. punqtebi 99 da 158), islamuri  
Tavsaburavis tarebis maregulirebeli wesebi ganmcxadeblis  
religiuri mikuTvnebulobis winaaRmdeg ki ar iyo mimarTuli,  
aramed emsaxureboda, sxva miznebTan erTad, wesrigisa da sxvaTa  
uflebebisa da Tavisuflebebis dacvis kanonier mizans da aSkarad  
gansazRvruli iyo saganmanaTleblo dawesebulebaTa sekularuli  
xasiaTis SesanarCuneblad. amgvarad, is mizezebi, romelTa  
safuZvelzec sasamarTlom daaskvna, rom adgili ar hqonia  
konvenciis me-9 muxlis an pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis  
darRvevas,  
udavod  
gamoiyeneba  
me-14  
muxlis  
safuZvelze  
warmodgenil  
saCivarTan,  
aRebulTan  
damoukideblad  
Tu  
zemoxsenebul debulebebTan erTobliobaSi, mimarTebaSi.  
48  
166. Sesabamisad, sasamarTlo adgens, rom adgili ar hqonia  
konvenciis me-8, me-10 da me-14 muxlebis darRvevas.  
zemoxsenebulidan gamomdinare, sasamarTlo:  
1. adgens, Teqvsmeti xmiT erTis winaaRmdeg, rom adgili ar hqonia  
konvenciis me-9 muxlis darRvevas;  
2. adgens, Teqvsmeti xmiT erTis winaaRmdeg, rom adgili ar hqonia  
konvenciis pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis pirveli  
winadadebis darRvevas;  
3. adgens, erTxmad, rom adgili ar hqonia konvenciis me-8 muxlis  
darRvevas;  
4. adgens, erTxmad, rom adgili ar hqonia konvenciis me-10 muxlis  
darRvevas;  
5. adgens, erTxmad, rom adgili ar hqonia konvenciis me-14 muxlis  
darRvevas;  
Sesrulebulia inglisur da frangul enebze da gamocxadebulia  
sajaro mosmenaze strasburgSi, adamianis uflebaTa SenobaSi, 2005  
wlis 10 noembers.  
lucius vildhaberi  
prezidenti  
t.l. erli  
registratoris moadgile  
konvenciis 45-e muxlis me-2 punqtisa da sasamarTlos reglamentis  
74-e wesis me-2 punqtis Sesabamisad, gadawyvetilebas Tan erTvis  
Semdegi gancalkevebuli azrebi:  
(a) b-ni rozakisisa da q-ni vajiCis erToblivi Tanmxvedri azri;  
(b) q-ni tulkensis gansxvavebuli azri.  
49  
mosamarTleebis rozakisisa da vajiCis erToblivi Tanmxvedri  
azri  
Cven veTanxmebiT umravlesobas, rom am konkretul saqmeSi adgili  
ar hqonia konvenciis me-9 muxlis darRvevas. Cven aseve mxari  
davuWireT saboloo azrs, rom adgili ar hqonia konvenciis  
pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis pirveli winadadebis  
darRvevas, ZiriTadad imitom, rom gadawyvetilebis teqsti  
imgvaradaa formulirebuli, rom rTulia am ori dadgenilebis  
erTmaneTisagan gamoyofa. rogorc gadawyvetilebaSia aRniSnuli,  
`... saqmis analizi, ganaTlebis uflebaze miTiTebiT, am SemTxvevaSi  
ar SeiZleba ganvacalkeoT sasamarTlos mier me-9 muxlTan  
dakavSirebiT miRebuli daskvnisagan ..., radgan am debulebis  
Tanaxmad mxedvelobaSi miRebuli analizi aSkarad gamoiyeneba  
pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis Sesabamisad gakeTebul  
saCivarTan  
mimarTebaSi,  
romelic  
moicavs  
gansaxilveli  
maregulirebeli normebis kritikas da es kritika iRebs imave  
formas, rogorsac me-9 muxlis misamarTiT gakeTebuli kritika~  
(punqti 157).  
Tumca sinamdvileSi Cven im azrisa varT, rom saqme unda  
ganxiluliyo mxolod me-9 muxlTan mimarTebaSi, rogorc es  
gakeTda palatis gadawyvetilebaSi. rogorc vxedavT, sasamarTlos  
winaSe dayenebuli ZiriTadi sakiTxi iyo saxelmwifos mxridan  
Careva  
ganmcxadeblis  
uflebaSi,  
universitetSi  
etarebina  
Tavsaburavi da amiT sajarod gaemJRavnebina Tavisi religiuri  
rwmena. amgvarad, ZiriTadi sakiTxi winamdebare saqmeSi swored  
misi religiuri Tavisuflebis dacva iyo, rasac gulisxmobs  
konvenciis me-9 muxli. me-9 muxli, am garemoebebSi, aSkarad aris lex  
specialis, romelic faravs saqmis faqtebs, da ganmcxadeblis mier  
pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis safuZvelze gakeTebuli  
damatebiTi saCivari imave faqtebTan dakavSirebiT Tumca aSkarad  
dasaSvebia, magram konvenciis Tanaxmad ar warmoSobs calke  
sakiTxs.  
50  
mosamarTle tulkensis gansxvavebuli azri  
sxvadasxva mizezebis gamo me ar daveTanxme umravlesobis azrs  
konvenciis me-9 muxlTan da pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlTan  
dakavSirebiT, romelic exeba ganaTlebis uflebas. Tumca srulad  
veTanxmebi sasamarTlos dadgenilebas imasTan dakavSirebiT, rom  
am ukanaskneli debulebis farglebi moicavs umaRles da  
sauniversiteto ganaTlebas.  
A. religiis Tavisufleba  
1. rac Seexeba gadawyvetilebaSi xSirad naxseneb zogad principebs,  
aris sakiTxebi, romlebzec srulad veTanxmebi umravlesobas (ix.  
gadawyvetilebis punqtebi 104  
garantirebuli religiis Tavisufleba `Zvirfasi faseulobaa~ ara  
marto morwmuneTaTvis, aramed aTeistTa, agnostikosTa,  
-
108). konvenciis me-9 muxliT  
skeftikosTa da sxvaTaTvisac. marTalia, rom konvenciis me-9  
muxli ar icavs religiiT an rwmeniT motivirebul da STagonebul  
yvela qmedebas da rom demokratiul sazogadoebebSi, sadac  
mosaxleobaSi sxvadasxva religiebi Tanaarseboben, SesaZloa  
aucilebeli iyos sakuTari religiis an rwmenis gamJRavnebaze  
SezRudvebis daweseba, raTa moxdes sxvadasxva jgufebis interesTa  
SeTanxmeba da yvelas rwmenis pativiscemis uzrunvelyofa (ix.  
gadawyvetilebis punqti 106). pluralizmi, tolerantoba da farTo  
TvalTaxedva demokratiuli sazogadoebis niSnebia da iwvevs  
konkretul Sedegebs. maTgan pirveli is aris, rom demokratiuli  
sazogadoebis  
es  
idealebi  
da  
Rirebulebebi  
aseve  
unda  
efuZnebodes dialogsa da kompromisis suliskveTebas, rac  
aucileblad iwvevs individTa mxridan ormxriv daTmobas. meore  
Sedegia, rom aseT SemTxvevebSi organoTa roli is ki ar aris, rom  
pluralizmis aRmofxvriT daZabulobis mizezebi gaaqron, aramed,  
rogorc sasamarTlom bolo dros gaimeora, uzrunvelyon, rom  
dapirispirebulma jgufebma erTmaneTis mimarT tolerantoba  
gamoiCinon (Ouranio Toxo and Others v. Greece, 2005 wlis 20 oqtombris  
gadawyvetileba, punqti 40).  
2. roca umravlesobam aRiara, rom islamuri Tavsaburavis tarebis  
akrZalva  
ganmcxadeblis uflebaSi, konvenciis me-9 muxlis Tanaxmad  
gaemJRavnebina sakuTari religia da rom akrZalva  
universitetis  
teritoriaze  
warmoadgenda  
Carevas  
gaTvaliswinebuli iyo kanoniT da emsaxureboda kanonier mizans –  
am saqmeSi sxvaTa uflebebisa da Tavisuflebebis da sajaro  
wesrigis dacvas – ZiriTad sakiTxad iqca, iyo Tu ara aseTi Careva  
`aucilebeli demokratiuli sazogadoebisaTvis~. misi xasiaTidan  
gamomdinare, sasamarTlos mimoxilva Sesrulebuli unda iqnes in  
concreto, sam kriteriumze miTiTebiT: pirveli, iyo Tu ara saTanado  
51  
Careva, romelsac unda SeZleboda riskis qveS myofi kanonieri  
interesis dacva; meore, yvelaze naklebad zRudavda Tu ara  
arCeuli RonisZieba gansaxilvel uflebas an Tavisuflebas; da  
bolos, iyo Tu ara RonisZieba proporciuli, sakiTxi, romelic  
moiTxovs sapirispiro interesTa dabalansebas1.  
umravlesobis midgomas safuZvlad udevs Sefasebis zRvari,  
romelsac, aRiarebulia, rom floben erovnuli organoebi da  
romelic, inter alia, gamoxatavs cnebas, rom isini `ukeTes  
mdgomareobaSi~ arian, raTa gadawyviton, rogor Seasrulon  
mgrZnobiare sferoebSi ufro kargad konvenciiT dakisrebuli  
valdebulebebi (ix. gadawyvetilebis punqti 109). sasamarTlos  
iurisdiqcia, ra Tqma unda, qvemdebarea da misi funqcia  
konfliqtTa mogvarebis sayovelTao formebis daweseba ar aris,  
gansakuTrebiT `eklesiebsa da saxelmwifos Soris delikaturi  
urTierTobis dawesebis sakiTxSi~ (Cha’are Shalom Ve Tsedek v. France,  
2000 wlis 27 ivnisis gadawyvetileba, punqti 84), miuxedavad imisa,  
rom ramdenime sxva gadawyvetilebaSi religiur jgufebs Soris  
konfliqtebis  
Sesaxeb  
sasamarTlos  
yovelTvis  
igive  
samarTlebrivi SezRudvebi ar dauwesebia (Serif v. Greece, 1999 wlis 14  
dekembris gadawyvetileba; Metropolitan Church of Bessarabia and Others v.  
Moldova, 2001 wlis 13 dekembris gadawyvetileba). Sesabamisad,  
absoluturad veTanxmebi im mosazrebas, rom sasamarTlom unda  
scados universalurobisa da gansxvavebulobis erTmaneTTan  
misadageba da misi funqcia ar aris romelime religiuri modelis  
Sesaxeb azris gamoxatva.  
3. me albaT SevZlebdi gameziarebina Sefasebis zRvris midgoma,  
rom ara ori faqtori, romlebmac sagrZnoblad Seamcires misi  
mniSvneloba am saqmeSi. pirveli exeba umravlesobis mier moxmobil  
arguments  
farTo  
zRvris  
gasamarTleblad,  
kerZod  
ki  
saxelmwifoebSi saganmanaTleblo dawesebulebebSi religiuri  
simboloebis  
praqtikis  
tarebis  
arsebobas  
regulirebis  
da, amgvarad,  
Sesaxeb  
am sferoSi  
gansxvavebuli  
evropuli  
konsensusis ararsebobas. SedarebiTi samarTlis wyaroebi amgvari  
daskvnis gakeTebis uflebas ar iZlevian, radgan arc erT wevr  
saxelmwifoSi  
religiuri  
simbolos  
tarebaze  
SezRudva  
sauniversiteto ganaTlebaze ar vrceldeba, radgan iq mowifuli  
axalgazrdebi swavloben, romlebic naklebad eguebian zewolas.  
meore faqtori exeba evropul zedamxedvelobas, romelic Tan  
sdevs Sefasebis zRvris gamoyenebas da romelic, Tumca imaze  
naklebia, vidre erovnuli organoebis xelSi Sefasebis zRvris  
ararsebobisas, mainc mxardamxar mihyveba mas. Tumca, sxva  
SemTxvevebSi, TurqeTis istoriuli warsulis garda, evropuli  
zedamxedveloba gadawyvetilebaSi ubralod ar aris xolme  
naxsenebi. magram am ganacxadSi aRniSnuli sakiTxi, romlis  
mniSvnelobac konvenciiT garantirebuli religiis Tavisuflebis  
52  
uflebisaTvis aSkaraa, ubralod `adgilobrivi~ ki ara, yvela  
wevri saxelmwifosTvis mniSvnelovani sakiTxia. evropuli  
zedamxedveloba ki, Sesabamisad, SeuZlebelia Tavidan iqnes  
acilebuli ubralod Sefasebis zRvris moxmobisas.  
4. ra safuZvlebs emyareboda Tavsaburavis tarebis akrZalvis gziT  
ganmcxadeblis religiis TavisuflebaSi Careva? winamdebare  
saqmeSi, mxolod erovnuli organoebisa da sasamarTloebis mier  
miTiTebul mizezebze dayrdnobiT, umravlesoba zogadi da  
abstraqtuli terminebiT gamoyofs or arguments: sekularizmsa da  
Tanasworobas. me srulad viziareb am principebs, magram ar  
veTanxmebi am saqmeSi maTi gamoyenebis meTodebs da Tavsaburavis  
tarebis praqtikasTan dakavSirebiT maTi interpretaciis xerxebs.  
me mjera, rom demokratiul sazogadoebaSi saWiroa sekularizmis,  
Tanasworobisa da Tavisuflebis principebis harmonizeba da ara  
romelimesaTvis upiratesobis miniWeba.  
5. rac Seexeba, pirvel rigSi, sekularizms, vimeoreb, rom mas  
miviCnev arsebiT principad, romelic, rogorc 1989 wlis 7 martis  
sakonstitucio sasamarTlos gadawyvetilebaSi iqna dadgenili,  
udavod aucilebelia TurqeTSi demokratiuli sistemis dasacavad.  
Tumca religiuri Tavisuflebac ZiriTadi principia demokratiul  
sazogadoebebSi. Sesabamisad, is faqti, rom didma palatam aRiara  
sekularizmis  
principis  
Zala,  
ar  
aTavisuflebs  
mas  
valdebulebisagan, daedgina, rom islamuri Tavsaburavis tarebis  
akrZalva, risi msxverplic gaxda ganmcxadebeli, aucilebeli iyo  
am  
principis  
dacvis  
`seriozul  
uzrunvelsayofad  
da,  
Sesabamisad,  
mxolod  
akmayofilebda  
socialur saWiroebas~.  
arasadavo faqtebsa da mizezebs, romelTa legitimuroba eWvs – da  
ara ubralod wuxilsa da SiSs – miRmaa, ZaluZs daakmayofilos es  
moTxovnebi da gaamarTlos konvenciiT garantirebul uflebaSi  
Careva. ufro metic, rodesac adgili aqvs ZiriTad uflebaSi  
Carevas, sasamarTlos precedentuli samarTali naTlad adgens,  
rom ubralo mtkiceba sakmarisi ar aris, is ganmtkicebuli unda  
iqnes konkretuli magaliTebiT (Smith and Grady v. the United Kingdom,  
1999 wlis 27 seqtembris gadawyvetileba, punqti 89). msgavsi  
magaliTebi winamdebare saqmeSi ar mouxmiaT.  
6. konvenciis me-9 muxlis Tanaxmad, Tavisufleba, romelsac es  
muxli moicavs, aris ara adamianis Tavisufleba, hqondes religia  
(Sinagani rwmena), aramed gaamJRavnos sakuTari religia (am rwmenis  
gamoxatva). miuxedavad imisa, rom sasamarTlo icavda (SesaZloa,  
Zalian icavda) religiur ganwyobebs (Otto-Preminger-Institut v. Austria,  
1994 wlis 20 seqtembris gadawyvetileba; Wingrove v. the United Kingdom,  
1996 wlis 25 noembris gadawyvetileba), igi naklebad iCenda  
survils, Careuliyo religiuri ritualebis aRsrulebasTan  
dakavSirebul saqmeebSi (Cha’are Shalom Ve Tsedek v. France, 2000 wlis 27  
53  
ivnisis gadawyvetileba; Dahlab v. Switzerland, 2001 wlis 15 Tebervlis  
gadawyvetileba), rac iRebs dacvis qvemdebare formas (ix.  
gadawyvetilebis punqti 105). faqtobrivad,  
Tavisuflebis aspeqti, romelsac sasamarTlo  
es aris religiis  
dRemde ar  
dapirispirebia da arasodes hqonia SesaZlebloba, Camoeyalibebina  
sakiTari azri religiuri RvTismsaxurebis garegani simboloebis  
Sesaxeb, rogoricaa tansacmlis niSnulebi, romelTa simboluri  
mniSvneloba  
mixedviT2.  
seriozulad  
gansxvavdeba  
Sesabamisi  
rwmenis  
7. saqmeze Refah Partisi and Others v. Turkey 2003 wlis 13 Tebervlis  
gadawyvetilebaze miTiTebiT ganCinebaSi dadgenili iqna: `midgoma,  
romelic pativs ar scems am [sekularizmis] princips, yvela  
SemTxvevaSi ar moicavs religiis gamJRavnebis Tavisuflebas da  
daculi ar aris konvenciis me-9 muxliT (ix. punqti 114). amgvarad,  
umravlesobam daadgina, rom Tavsaburavis tareba ewinaaRmdegeba  
sekularizmis princips. amiT umravlesobam sakuTari pozicia  
Camoayaliba sakiTxze, romelic seriozuli debatebis sagans  
warmoadgenda, saxeldobr, Tavsaburavis tarebis mniSvnelobasa da  
mis damokidebulebaze sekularizmis principTan3.  
winamdebare saqmeSi am tipis zogadi Sefaseba qmnis sul mcire sam  
sirTules. pirveli, gadawyvetileba ar saubrobs ganmcxadeblis  
argumentze _ romelzec mTavrobas ar ukamaTia _ rom mis mizans  
ar  
warmoadgenda  
sekularizmis  
principis  
(romelsac  
igi  
eTanxmeboda) sadavod gaxda. meore, ar arsebobs mtkicebuleba imis  
saCveneblad, rom ganmcxadebeli Tavisi qceviT am princips  
ewinaaRmdegeboda. es aris testi, romelsac sasamarTlo yovelTvis  
iyenebda sakuTar praqtikaSi (Kokkinakis v. Greece, 1993 wlis 25 maisis  
gadawyvetileba; United Communist Party of Turkey and Others v. Turkey, 1998  
wlis 30 ianvris gadawyvetileba). da bolos, gadawyvetileba  
erTmaneTisgan ar asxvavebs maswavleblebsa da studentebs, maSin,  
roca 2001 wlis 15 Tebervlis gadawyvetilebaSi saqmeze Dahlab v.  
Switzerland, romelic exeba maswavlebels, sasamarTlo mkafiod xazs  
usvams maswavleblis mier Tavsaburavis tarebis samodelo aspeqts  
(gv. 14). roca sekularizmis principi moiTxovs, rom ganaTleba  
uzrunvelyofili iqnes romelime religiis gamoxatvis gareSe da  
roca  
es  
savaldebuloa  
maswavleblebisa  
da  
sajaro  
mosamsaxureTaTvis, radgan maT sakuTari surviliT daikaves  
adgilebi neitralur garemoSi, me meCveneba, rom moswavleTa da  
studentTa mdgomareoba gansxvavebuli unda iyos.  
8. religiis gamJRavnebis Tavisufleba moiTxovs, rom yvelas mieces  
ufleba, gamoiyenos es ufleba, damoukideblad an koleqtivSi,  
sajarod an piradad, da igi eqvemdebareba ormag pirobas: ar unda  
Selaxos sxvaTa uflebebi da Tavisuflebebi da safrTxe ar unda  
Seuqmnas sajaro wesrigs (me-9 muxlis me-2 punqti).  
54  
rac Seexeba pirvel pirobas, igi daculi iqneboda, Tu Tavsaburavi,  
romelsac ganmcxadebeli religiuri simbolos saxiT atarebda,  
iqneboda gamaRizianebeli an agresiuli an gamoyenebuli iqneboda  
zewolis iaraRad, reaqciis gamosawvevad, prozelitizmisa Tu  
propagandisaTvis da Zirs gamouTxrida _ an miznad eqneboda  
dasaxuli Ziris gamoTxra _ sxvaTa rwmenisaTvis. Tumca mTavroba  
am arguments ar iSveliebda da sasamarTlos winaSe aranairi  
mtkicebuleba ar arsebobda, romelic mas daarwmunebda, rom q-n  
sahinis amgvari zraxvebi amoZravebda. rac Seexeba meore pirobas,  
arasodes yofila warmodgenili an demonstrirebuli argumenti,  
rom ganmcxadeblis mier Tavsaburavis tarebis Sedegad adgili  
hqonda saswavlo procesis an universitetis yoveldRiuri  
cxovrebisaTvis xelis SeSlas an raime uwesrigo qmedebas.  
marTlac, mis mimarT disciplinuri samarTalwarmoeba ar aRZrula.  
9. magram umravlesoba imeorebs, rom `islamuri Tavsaburavis  
Sesaxeb  
sakiTxis  
TurqeTis  
konteqstSi  
ganxilvisas  
gaTvaliswinebuli unda iqnes is zemoqmedeba, rac religiur  
valdebulebad aRqmuli an aRiarebuli amgvari simboloebis  
tarebam SeiZleba gamoiwvios maTze, vinc irCevs, es simboloebi ar  
ataros~ (ix. punqti 115).  
Tu religiis Tavisuflebis uflebis dacvisas mxedvelobaSi ar  
miiReba konteqsti, me ar mimaCnia, sasamarTlos precedentul  
samarTalze dayrdnobiT, rom is SesaZlo efeqti, romelic  
Tavsaburavis tarebam simbolos saxiT SeiZleba moaxdinos maTze,  
vinc mas ar atarebs, akmayofilebdes seriozul socialur  
saWiroebas. Mutatis mutandis, gamoxatvis Tavisuflebis sakiTxSi (me-10  
muxli)  
sasamarTlos  
arasodes  
uRiarebia,  
rom  
gamoxatvis  
Tavisuflebis  
uflebiT  
sargeblobaSi  
Careva  
SeiZleba  
gamarTlebuli iqnes im faqtiT, rom esa Tu is idea an Sexeduleba  
gaziarebuli ar iqna yvelas mier da SesaZloa Seuracxyos kidec  
vinme. bolodroindel, 2003 wlis 4 dekembris gadawyvetilebaSi  
saqmeze Gündüz v. Turkey sasamarTlom daadgina, rom adgili hqonda  
gamoxatvis  
Tavisuflebis  
darRvevas,  
rodesac  
muslimani  
religiuri lideri dapatimrebuli iqna TurqeTSi sekularuli  
reJimis uxeSad gakritikebisaTvis, roca igi SariaTis kanonebis  
SemoRebas mouwodebda da mxolod sekularuli xelisuflebis  
organoebis mier registrirebuli qorwinebis Sedegad dabadebul  
bavSvebs `nabiWvrebi~ uwoda. amgvarad, Tavsafris mSvidobianad  
tarebiT sakuTari religiis gamJRavneba SeiZleba akrZaluli iqnes  
maSin, roca imave konteqstSi SeniSvnebi, mimarTuli religiuri  
SuRlis gasaRviveblad, daculia gamoxatvis TavisuflebiT4.  
10.  
maregulirebeli  
SesanarCuneblad gankuTvnili RonisZiebis~  
faqtobrivad,  
sasamarTlos  
azriT,  
gansaxilveli  
pluralizmis  
gamarTlebaa is  
normebis  
_
`universitetSi  
_
55  
safrTxe, romelsac warmoSoben `eqstremistuli politikuri  
moZraobebi~, `sazogadoebisTvis TavianTi religiuri simboloebisa  
da religiur principebze dafuZnebuli sazogadoebis ideis~ Tavs  
moxvevas  
rom  
cdiloben  
(ix.  
gadawyvetilebis  
punqti  
115).  
sasamarTlom amas ukve mohfina naTeli 2003 wlis 13 Tebervlis  
gadawyvetilebaSi saqmeze Refah Partisi and Others v. Turkey, sadac man  
daadgina: `qveyanaSi, rogoricaa TurqeTi, sadac mosaxleobis  
umravlesoba erT religias aRiarebs, universitetebSi gatarebuli  
RonisZiebebi, romlebic emsaxureba religiuri fundamentalizmis  
mimdevari moZraobebis mier zewolisagan im studentebis dacvas,  
romlebic  
ar  
aRiareben  
am  
religias  
an  
sxva  
religias  
miekuTvnebian, gamarTlebulia konvenciis me-9 muxlis me-2 punqtiT~  
(punqti 95).  
maSin, roca yvela eTanxmeba radikaluri islamizmis Tavidan  
acilebis saWiroebas, am msjelobas SeiZleba mainc seriozuli  
winaaRmdegoba Seeqmnas. ubralod Tavsaburavis tareba ar SeiZleba  
asocirebuli  
erTmaneTisagan  
Tavsaburavs,  
iqnes  
ganvasxvavoT  
da  
fundamentalizmTan  
pirebi,  
`eqstremistebi~,  
da  
aucilebelia,  
romlebic  
romlebic  
atareben  
cdiloben  
Tavsaburavis, iseve, rogorc sxva religiuri simboloebis, Tavs  
moxvevas.  
fundamentalisti  
yvela  
qali,  
ar aris  
romelic  
Tavsaburavs  
atarebs,  
rom  
da  
araferi amtkicebs,  
ganmcxadebeli iziarebda fundamentalistur Sexedulebebs. is  
aris axalgazrda zrdasruli qali da universitetis studenti da  
gonivrulad mosalodnelia, gaaCndes unari, gauZlos zewolas.  
amasTan dakavSirebiT aRiniSna, rom gadawyvetilebaSi ver aris  
moyvanili amgvari zewolis konkretuli magaliTi. ganmcxadeblis  
piradi interesi, esargebla religiis Tavisuflebis uflebiT da  
garegani  
simboloebiT  
gaemJRavnebina  
sakuTari  
religia,  
SeuZlebelia srulad gadafaros eqstremizmTan brZolis sajaro  
interesma5.  
11. rac Seexeba Tanasworobas, umravlesoba aqcents akeTebs qalTa  
uflebebisa da sqesTa Tanasworobis dacvaze (ix. gadawyvetilebis  
punqtebi 115 da 116). sapirispiro midgomiT, Tavsaburavis tareba  
miCneulia qalTa gaucxoebis sinonimad. Sesabamisad, Tavsaburavis  
tarebis akrZalva aRiqmeba mamakacTa da qalTa Tanasworobis  
xelSewyobad. Tumca ra akavSirebs erTmaneTTan akrZalvasa da  
sqesTa Tanasworobas? gadawyvetilebaSi es ar aris naTqvami.  
marTlac, ra aris Tavsaburavis tarebis mniSvneloba? rogorc  
aRiniSna germaniis sakonstitucio sasamarTlos 2003 wlis 24  
seqtembris  
gadawyvetilebaSi6,  
Tavsaburavis  
tarebas  
erTi  
mniSvneloba ara aqvs; es aris Cveuleba, romelic dakavSirebulia  
sxvadasxva mizezebTan. es simbolurad aucileblad ar asaxavs  
qalebis mamakacebze damokidebulebas da mavanni amboben, rom rig  
SemTxvevebSi SeiZleba gaxdes qalTa emansipaciis saSualeba. rac  
56  
aklia am debatebs, esaa qalTa azri, rogorc maTi, vinc  
Tavsaburavs atarebs, aseve maTic, vinc uari Tqva mis tarebaze.  
12. am sakiTxTan dakavSirebiT didi palata moixmobs Tavis 2001  
wlis 15 Tebervlis gadawyvetilebas saqmeze Dahlab v. Switzerland da  
mohyavs citata, Cemi azriT, am gadawyvetilebis yvelaze sadavo  
nawilidan,  
kerZod,  
aRniSnavs,  
rom  
Tavsaburavis  
tareba  
warmoadgens `Zlevamosil garegan simbolos~, romelic, `rogorc  
Cans, religiuri principebiTaa qalebze Tavsmoxveuli, rac rTulia  
Sejerebuli iqnes genderuli Tanasworobis principTan~ da rom  
rTulia, Cveuleba `SevajeroT tolerantobis, sxvaTa pativiscemis  
da, yvelaze metad, Tanasworobisa da diskriminaciis akrZalvis  
principebTan,  
maswavlebelma  
romlebic  
unda  
demokratiul  
gadasces Tavis  
sazogadoebaSi  
moswavleebs~  
yvela  
(ix.  
gadawyvetilebis punqti 111).  
sasamarTlos funqcia ar aris, gaakeTos amgvari Sefaseba, am  
SemTxvevaSi erTmxrivi da negatiuri, religiis an religiuri  
RvTismsaxurebis Sesaxeb, iseve, rogorc misi funqcia ar aris  
zogadi da abstraqtuli saxiT gadawyvitos Tavsaburavis tarebis  
mniSvneloba  
Sexedulebebi.  
an  
ganmcxadebels  
ganmcxadebelma,  
Tavs  
axalgazrda  
moaxvios  
sakuTari  
zrdasrulma  
studentma, ganacxada _ da araferi amtkicebs, rom rac Tqva,  
simarTle ar aris rom Tavsaburavs atarebda sakuTari  
surviliT.  
Tanasworobis  
amasTan  
dakavSirebiT  
rogor  
me  
unda  
ver  
iyos  
vxedav,  
gamarTlebuli  
sqesTa  
principiT  
qalisTvis imis akrZalva, misdios am Cveulebas, romelic,  
sapirispiro mtkicebulebis ararsebobisas, man TviTon Tavisuflad  
SeiTvisa. Tanasworoba da diskriminaciis akrZalva subieqturi  
uflebebia, romlebic unda darCes maTi kontrolis qveS, vinc  
uflebamosilia,  
isargeblos  
am  
uflebebiT.  
am  
tipis  
`paternalizmi~ winaaRmdegobaSi modis sasamarTlos precedentul  
samarTalTan, romelmac me-8 muxlis safuZvelze namdvili  
personaluri avtonomiis ufleba Camoayaliba (Keenan v. the United  
Kingdom, 2001 wlis 3 aprilis gadawyvetileba, punqti 92; Pretty v. the  
United Kingdom, 2002 wlis 29 aprilis gadawyvetileba, punqtebi 65-67;  
Christine Goodwin v. the United Kingdom, 2002 wlis 11 ivlisis  
gadawyvetileba, punqti 90)7. da bolos, Tu Tavsaburavis tareba  
namdvilad ewinaaRmdegeba qalTa da mamakacTa Tanasworobis  
princips,  
saxelmwifos  
daekisreba  
pozitiuri  
valdebuleba,  
akrZalos is yvela, rogorc sajaro, ise kerZo adgilas.8  
13. vinaidan, Cemi azriT, universitetis teritoriaze Tavsaburavis  
tarebis akrZalva ar efuZneboda Sesafer da sakmaris safuZvlebs,  
igi ar SeiZleba miviCnioT Carevad, romelic `aucilebeli iyo  
demokratiuli sazogadoebisaTvis~ konvenciis me-9 muxlis me-2  
punqtis mniSvnelobiT. am garemoebebSi adgili hqonda konvenciiT  
57  
garantirebuli ganmcxadeblis religiis Tavisuflebis uflebis  
darRvevas.  
B. ganaTlebis ufleba  
14. absoluturad veTanxmebi umravlesobis gadawyvetilebas, rom  
ganmcxadeblis saCivari ganxiluli unda iqnes pirveli damatebiTi  
oqmis me-2 muxlis WrilSic. komisiis moxsenebaSi 1965 wlis 24  
ivnisis saqmeze `belgiaSi enis gamoyenebis Sesaxeb kanonis  
konkretuli aspeqtebis Sesaxeb~ ukve aRiniSna, rom es debuleba  
gamoiyeneba  
umaRles  
da  
sauniversiteto  
ganaTlebasTan  
mimarTebaSi. gadawyvetileba marTebulad aRniSnavs, rom `ar  
arsebobda mkafio gamyofi xazi umaRles da sxva formis  
ganaTlebas Soris~ da uerTdeba evropis sabWos mimarTulebas  
`adamianis uflebebisa da ZiriTadi Tavisuflebebis dacvisa da  
demokratiis  
gaZlierebis  
saqmeSi  
umaRlesi  
ganaTlebis  
mniSvnelobisa da gadamwyveti rolis Sesaxeb~ (ix. gadawyvetilebis  
punqti 136). ufro metic, radgan ganaTlebis ufleba niSnavs yvelas  
adamianis uflebas, isargeblon saganmanaTleblo saSualebebiT,  
didi palata aRniSnavs, rom saxelmwifos, romelmac umaRlesi  
saganmanaTleblo  
dawesebulebebi  
daaarsa,  
`daekisreba  
valdebuleba, uzrunvelyos am saSualebebis xelmisawvdomobis  
qmediTi ufleba~, diskriminaciis gareSe (ix. gadawyvetilebis  
punqti 137).  
15. magram Tumca didi palata xazs usvams, rom demokratiul  
sazogadoebaSi ganaTlebis ufleba adamianis sxva uflebebisagan  
ganuyofelia (ix. gadawyvetilebis punqti 137), gasakviri da  
dasanania, rom Semdgom igi ganmcxadebels arTmevs am uflebas  
iseTi safuZvliT, romelic me arc Sesaferad da arc sakmarisad  
ar meCveneba. ganmcxadebeli, religiuri safuZvliT, ar cdilobda  
bodiSi mieRo raime qmedebisaTvis da ar iTxovda cvlilebebis  
Setanas sauniversiteto kursebSi, romlebsac igi eswreboda  
(gansxvavebiT saqmisagan Kjeldsen, Busk, Madsen and Pedersen v. Denmark,  
1976 wlis 7 dekembris gadawyvetileba). mas ubralod surda  
daesrulebina  
swavla  
imave  
pirobebSi,  
romlebic  
hqonda  
universitetSi Caricxvisa da sauniversiteto karieris pirvel  
wlebSi, roca igi Tavisufali iyo, yovelgvari problemis gareSe  
etarebina Tavsaburavi. me mimaCnia, rom ganmcxadeblisaTvis  
leqciebsa da gamocdebze (romlebic medicinis fakultetis  
kursebis nawils warmoadgenda) daswrebis akrZalviT mas de facto  
Seelaxa universitetis xelmisawvdomobis ufleba da, Sesabamisad,  
ganaTlebis uflebac.  
16. didma palatam `analogiurad~ Camoayaliba samotivacio nawili  
konvenciis me-9 muxlis Tanaxmad dawesebuli Carevis Sesaxeb da  
daadgina, rom ganaTlebis uflebasTan dakavSirebiT gakeTebuli  
58  
analizi `ar SeiZleba am SemTxvevaSi gamovyoT me-9 muxlTan  
mimarTebaSi sasamarTlos mier miRweuli daskvnebisagan~, radgan am  
debulebiT  
mxedvelobaSi  
miRebuli  
Sexedulebebi  
`zustad  
gamoiyeneba pirveli damatebiTi oqmis me-2 muxlis Tanaxmad  
gakeTebul saCivarTan mimarTebaSi~ (ix. gadawyvetilebis punqti  
157). amasTan dakavSirebiT mimaCnia, rom palata udavod marTali  
iyo, roca Tavis 2004 wlis 30 noembris gadawyvetilebaSi daadgina,  
rom `calke ganxilvis sagani~ ar warmoiSoboda pirveli  
damatebiTi oqmis me-2 muxlTan dakavSirebiT, radgan garemoebebi  
da argumentebi emTxveoda me-9 muxlTan dakavSirebiT ganxilul  
garemoebebsa da argumentebs, romelTa mimarTac sasamarTlom  
daadgina, rom adgili ar hqonia darRvevas.  
rogoric ar unda iyos pozicia, me ar makmayofilebs is, rom  
religiuri Tavisuflebis mimarT gakeTebuli motivacia `srulad  
gamoiyeneba~ ganaTlebis uflebasTan mimarTebaSi. cnobilia, rom es  
ukanaskneli  
ufleba  
absoluturi  
ar  
aris  
da  
SeiZleba  
daeqvemdebaros SezRudvebs, im pirobiT, rom isini imdenad ar  
Seamcireben am uflebis farglebs, rom daakargvinon arsi da  
efeqturoba. es SezRudvebi aseve winaaRmdegobaSi ar unda movides  
konvenciiT gaTvaliswinebul sxva uflebebTan, radgan konvenciis  
debulebebi miCneulia erTianobad. amas garda, Sefasebis zRvari  
negatiuri valdebulebebisas ufro viwroa da sasamarTlom,  
nebismier SemTxvevaSi, ukanasknel saSualebad unda ganixilos,  
iqna Tu ara daculi konvenciis moTxovnebi. da bolos, SezRudva  
ganaTlebis uflebis Sesabamisi mxolod maSin iqneba, Tu  
gamoyenebul saSualebebsa da im mizans Soris, romelsac isini  
emsaxurebian, proporciuli urTierTdamokidebuleba iarsebebs.  
17. ra mdgomareoba iyo winamdebare saqmeSi? me aq ar mivyvebi  
debatebs religiis Tavisuflebis uflebasTan dakavSirebiT,  
aramed Semovifarglebi ganmcxadeblis ganaTlebis uflebaze  
dawesebuli  
SezRudvebis  
proporciulobasTan  
dakavSirebiT  
damatebiTi elementebis aRniSvniT.  
imiT daviwyeb, rom universitetis organoebs, sanam ganmcxadebels  
leqciebsa da gamocdebze daSvebaze uars etyodnen, sxva  
saSualebebi unda gamoeyenebinaT, unda daerwmunebinaT igi  
(magaliTad, mediaciis gziT), uari eTqva Tavsaburavis tarebaze da  
ise gaegrZelebina swavla, anda unda uzrunveleyoT sajaro  
wesrigis SenarCuneba universitetis teritoriaze, Tu igi aSkarad  
riskis qveS idga.9 saqme is aris, rom aranairi mcdeloba ar  
yofila, gamoeyenebinaT iseTi RonisZiebebi, romelTac naklebad  
mtkivneuli efeqti eqneboda ganmcxadeblis ganaTlebis uflebaze.  
Cemi meore argumenti is aris, rom ganmcxadeblis mier leqciebze  
daswrebis  
daqvemdebarebiT  
im  
pirobaze,  
rom  
uari  
eTqva  
Tavsaburavis tarebaze da am moTxovnis daucvelobis SemTxvevaSi  
59  
universitetSi daswrebis akrZalviT administraciam ganmcxadebeli  
aiZula, qveyana daetovebina da swavla daesrulebina venis  
universitetSi. mas, amgvarad, alternativa aRar darCa. Tumca 2000  
wlis 27 ivnisis gadawyvetilebaSi saqmeze Cha’are Shalom Ve Tsedek v.  
France alternatiuli gzis arseboba erT-erTi faqtori iyo,  
romelic sasamarTlom mxedvelobaSi miiRo imis dadgenisas, rom  
adgili ar hqonda konvenciis darRvevas (punqtebi 80 -81). da  
bolos, didma palatam sasworze ar dado sapirispiro interesebi,  
kerZod ki, erTis mxriv, ganmcxadeblis mier miRebuli zarali,  
romelsac sakuTari religiuri aRmsareblobis gamo ara marto  
SesaZlebloba CamoerTva, TurqeTSi swavla daesrulebina, aramed  
aseve, misTvis SeuZlebeli Canda samSobloSi dabruneba da  
sakuTari profesiiT muSaoba, im siZneleebis gaTvaliswinebiT, rac  
iq arsebobda ucxouri diplomis aRiarebasTan dakavSirebiT, da,  
meores mxriv, TurqeTis sazogadoebis mier ganmcxadeblisaTvis  
universitetis teritoriaze Tavsaburavis tarebis akrZalviT  
miRebuli sargebeli.  
am garemoebebSi gonivrulad SeiZleba gakeTdes daskvna, rom  
ganmcxadeblisaTvis leqciebsa da gamocdebze daswrebis akrZalva  
da Semdgom universitetidan garicxva araefeqturs xdida mis  
uflebas ganaTlebaze da, Sesabamisad, akninebda Tavad am uflebis  
arss.  
18. garda amisa, ismis kiTxva, ganaTlebis uflebis amgvari  
SezRudva, saboloo jamSi, xom ar utoldeboda ganmcxadeblis  
mimarT religiuri safuZvliT diskriminaciis irib daSvebas. Tavis  
2005 wlis 4 oqtombris #1464 (2005) rezoluciaSi evropis sabWos  
saparlamento asambleam wevr saxelmwifoebs Seaxsena, rom  
mniSvnelovani iyo `maT teritoriaze mcxovrebi yvela qalis  
srulad  
dacva  
religiuri  
an  
religiasTan  
dakavSirebuli  
safuZvliT maTi uflebebis darRvevisagan~.  
19. ufro Rrmad rom ganvsajoT, sekularizmisa da Tanasworobis  
saxeliT ganmcxadeblis universitetidan garicxvis daSvebiT  
umravlesobam  
aRiara  
misi  
garicxva  
zustad  
iseTi  
tipis  
liberaluri garemodan, sadac aseTi Rirebulebebis namdvili  
mniSvneloba SeiZleba Camoyalibdes da ganviTardes. universiteti  
uzrunvelyofs codnis xelmisawvdomobas, romelic Tavisufali da  
damoukidebelia yvela organosagan. am tipis gamocdileba ufro  
efeqturi saSualebaa sekularizmisa da Tanasworobis principebis  
Sesaxeb codnis asamaRleblad, vidre ara nebayoflobiTi, aramed  
Tavsmoxveuli valdebuleba. tolerantobas dafuZnebuli dialogi  
religiasa da kulturebs Soris TviTon ganaTlebaa, ase rom  
ironiulia axalgazrda qalisTvis ganaTlebis uflebis CamorTmeva  
Tavsaburavis gamo. qalTa Tavisuflebisa da Tanasworobis dacva  
ar niSnavs maTTvis sakuTari momavlis gadawyvetis Sansis  
60  
CamorTmevas. akrZalvebi da garicxvebi imas asaxavs, rom es  
RonisZiebebi gansazRvrulia Rrma fundamentalizmis  
aRmosafxvrelad. aq, rogorc yvelgan sxvagan, riski nacnobia:  
rwmenis radikalizacia, Cumi garicxva, religiur skolebSi  
dabruneba. miwis kanoniT uaryofis gamo axalgazra qalebi  
iZulebulni arian, daubrundnen TavianT kanons. rogorc viciT,  
Seuwynarebloba warmoSobs Seuwynareblobas.  
20. vamTavreb imis aRniSvniT, rom es sakiTxebi aseve ganxiluli  
unda iqnes rasizmisa da Seuwynareblobis winaaRmdeg moqmedi  
komisiis (ECRI) mier 2005 wlis ivnisSi gamoqveynebul wliur  
moxsenebaSi  
Camoyalibebuli  
mimoxilvebis  
fonze,  
sadac  
gamoTqmulia SeSfoTeba arsebuli mtruli klimatis gamo im  
pirebis misamarTiT, romlebic arian an sxvebs miaCniaT, rom arian  
muslimanebi, da sadac aRniSnulia, rom situacia momavalSi  
yuradRebasa da moqmedebas moiTxovs.10 upirvelesad ki isev da isev  
unda gavimeoroT, rom fanatizmisa da eqstremizmis Tavidan  
acilebisa  
da  
aRmofxvris  
saukeTeso  
saSualeba  
adamianis  
uflebebis dacvaa.  
1
S. VAN DROOGHENBROECK, ‘LA PROPORTIONNALITÉ DANS LE DROIT DE LA CONVENTION  
européenne des droits de l’homme. Prendre l’idée simple au sérieux.’, Brussels, Bruylant, 2001.  
2
E. BREMS, The Approach of the European Court of Human Rights to Religion, ix. Th. MARAUHN  
(ed.), ‘Die Rechtsstellung des Menschen im Völkerrecht. Entwicklungen und Perspektiven’, Tübingen,  
Mohr Siebeck, 2003, gv. 1 et seq.  
3 E. BRIBOSIA and I. RORIVE, ‘Le voile à l’école : une Europe divisée’, Revue trimestrielle des droits de  
l’homme, 2004, gv. 958.  
4 S. VAN DROOGHENBROECK, ‘Strasbourg et le voile’, Journal du juriste, 2004, #34, gv. 10.  
5 E. BRIBOSIA and I. RORIVE, ‘Le voile à l’école : une Europe divisée’, op. cit., gv. 960.  
6
germaniis federaluri sakonstitucio sasamarTlo, 2003 wlis 24 seqtembris  
meore ganyofilebis gadawyvetileba, 2BvR 1436/042.  
7 S. VAN DROOGHENBROECK, ‘Strasbourg et le voile’, op. cit.  
8 E. BRIBOSIA daI. RORIVE, ‘Le voile à l’école : une Europe divisée’, op. cit., gv. 962.  
9 O. DE SCHUTTER AND J. RINGELHEIM, ‘La renonciation aux droits fondamentaux. La libre disposition  
du soi et le règne de l’échange’, CRIDHO Working paper series 1/2005.  
10 rasizmisa da Seuwynareblobis winaaRmdeg moqmedi evropuli komisia, `wliuri  
moxseneba komisiis saqmianobis Sesaxeb, romelic moicavs periods 2004 wlis 1  
ianvridan 31 dekembramde~, doc. CRI (2005)36, strasburgi, ivnisi, 2005 w.  
61